Het geheugen van de vakbeweging

Waarom Ome Jan van Zutphen een BN’-er werd

Grondlegger van het Koperen Stelen Fonds

‘Ome Jan’ was in ons land populairder dan de befaamde voetballer Abe Lenstra. Dat schrijft historicus Niels Wisman in Ons Amsterdam (oktober 2013). Een ‘mensenvriend’ noemde zijn biograaf Age Scheffer de zwaarbehaarde socialistische vakbondsman van Kattenburg, Jan van Zutphen (1863-1958). Hij trok ten strijde tegen de tbc, die in zijn tijd nog gewoon de ‘tering’ heette en waar je aan dood ging als je geen geld had.

Jan van Zutphen aan zijn bureau in het ANDB-kantoorJan van Zutphen aan zijn bureau in het ANDB-kantoor

Vakbondsman

Jan van Zutphen speelde ook een belangrijke rol in de vakorganisatie van Amsterdamse diamantbewerkers. In 1894 ontpopte hij zich samen met vakbondsman Henri Polak tot een van de leiders van een grote staking in het diamantvak; ruim 10.000 Amsterdamse diamantenbewerkers legden toen het werk stil. Zijn kracht, aldus Wisman, lag minder in de partijpolitiek  (eerste Sociaal-Democratische Bond en later SDAP) dan in concrete hulp aan mensen in nood. Hij begon een inzamelingsactie om een door tbc getroffen vriend naar een sanatorium te kunnen sturen en dat liep in 1905 uit op de oplichting van het Diamantbewerkers Koperen Stelenfonds. Van Zutphen zou de grote man worden van het beroemde Zonnestraal voor tbc-patienten in Hilversum dat in 1928 werd geopend.

Juliana en ‘Ome Jan’

Op zijn negentigste verjaardag kreeg hij er bezoek van koningin Juliana; zij zou hem hebben aangesproken met Ome Jan. Bij leven was hij al een legende en toen hij 90 werd bleek uit een opinieonderzoek dat hij in ons land samen met president Eisenhower, de derde plaats deelde op de lijst van ‘meest nog levende bewonderde mannen.’ Winston Churchill en Willem Drees moest hij voorlaten gaan. Maar Albert Schweitzer, Einstein en Abe Lenstra liet hij moeiteloos achter zich. Op 7 juni 1958 blies hij op 94-jarige leeftijd de laatste adem uit. Die avond zond de VARA radio een klankbeeld uit over zijn leven. Radio, televisie en Polygoonjournaal deden uitvoerig verslag van zijn begrafenis in Amsterdam op 11 juni. ‘Ome Jan’ lag opgebaard in het gebouw van de ANDB in de Henri Polaklaan van waaruit hij op Zorgvlied werd begraven. De kranten meldden honderden tot duizenden mensen aan de kuil. Nog hetzelfde jaar kwam de biografie van Scheffer Ome Jan al uit.  
Het volledige artikel van Niels Wisman over de populariteit van Jan Van Zutphen staat in Ons Amsterdam, oktober 2013, prijs € 6.
Fotobijschriften:
1 – Jan van Zutphen aan zijn bureau in het kantoor van de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond. Het is een van de mooiste portretten van Van Zutphen, en het enige in zijn werkkamer. Let op de twee telefoontoestellen: een voor de Gemeente-telefoon en een voor de huiscentrale, een van de noviteiten van het ANDB-kantoor in 1900. Foto D.B. van der Heide, 1916 (IISG)
2 – Jan van Zutphen spreekt bij de onthulling van het grafmonument voor Albert Hahn op de Oosterbegraafplaats in Amsterdam, 28 augustus 1919. Het monument is een ontwerp van de beeldhouwer Hildo Krop, en werd een jaar na Hahns overlijden onthuld.