Het geheugen van de vakbeweging

Vroeg bij de tijd

100 jaar vakbeweging in Gaanderen (1894-1994)

Gaanderen. Je zoekt niet onmiddellijk achter dit stukje van de gemeente Doetinchem een lange vakbondsgeschiedenis. Toch heeft Gaanderen, langer dan menig andere plaats, ja zelfs lan­ger dan Doetinchem zelf een eigen plaat­selijke arbeiders­bewe­ging. Waarom nu juist hier?

Alfons Ariëns, grondlegger van de arbeidersbeweging in GaanderenAlfons Ariëns, grondlegger van de arbeidersbeweging in Gaanderen

Dit is een boeiende vraag die je dwingt in de tijd terug te gaan. We zullen dat doen in dit boekje, natuur­lijk omdat in 1994 in Gaande­ren sprake is van 100 jaar vakbewe­ging. Dat is echter slechts een goede aanleiding. Belang­rijker is; nog eens terug te kijken op de omstan­dig­heden van zo’n honderd jaar gele­den. Hoe zagen toen de omstan­dighe­den van arbeiders eruit? En hoe zijn ze in de loop van die honderd jaar werknemer gewor­den? Natuurlijk de loop van die geschiedenis is eerder verteld. We vertellen niets nieuws als we de ellende van de arbeiders weer voor het voetlicht brengen. We vertellen ook niets nieuws als we vaststellen dat er in honderd jaar heel wat is verbeterd. De arbeider is geëmanci­peerd tot werkne­mer en wat meer is een vol­waardig medeburger geworden met rechten als mens, als burger, maar bovenal als werkne­mer. Van een bijna dier­soort wordt hij een individu die meetelt. Natuur­lijk is het allemaal al eens gezegd. Het gaat nu echter om Gaande­ren en dat maakt het nieuw en de moeite waard om het opnieuw te vertel­len.

Een chronologische geschiedenis van onze afdeling kunnen we niet schrij­ven. De mensen van het eerste uur zijn reeds lang niet meer onder ons. Teveel wat alleen in hoofden van mensen aanwezig is is voor ons niet meer bereik­baar. Teveel materiaal is reeds verloren gegaan bewust en onbe­wust. Onbewust, omdat niet kon worden inge­zien dat ook die ene brief of juist dat pamflet van waarden is voor de toekomst, omdat het iets vertelt van wat mensen hebben gedaan en gelaten, maar boven al hebben geofferd voor, wat zij zagen als, een betere toe­komst. Bewust, om het niet in handen te laten vallen van het barbaris­me wat Nederland had overvleugeld. In 1940 zijn de notulen boeken en andere bescheiden verbrand. Een begrijpelijke en juiste daad. Echter het snijdt helaas een verbindingsweg af met ons verleden. We moeten het derhalve doen met de fragmenten die ons zijn geble­ven in kranten en boeken. Dat bij elkaar is toch gelukkig nog zoveel dat het toch een geschiedenis is geworden van een behoorlijke omvang.

Wij gaan er van uit dat onze afdeling het jaar 2000 met gemak zal halen. Wie verder de toekomst in kan kijken bezondigt zich waar­schijnlijk aan het loeren in het zo bekende drab. Maar wie, zoals de historicus Ger Harmsen uitsprak, zijn verleden niet kent, gaat zijn toekomst weerloos tegemoet. Het gaat nog steeds om onze toekomst, dat was en is onze inzet al 100 jaar. Wat die toekomst ook mag brengen een ding staat vast in Gaande­ren waren en zijn we:  “VROEG BIJ DE TIJD”

Martin Heiligers.Voorzitter.  

Gaanderen, metaal, metaal en nog eens metaal

De Industriebond FNV afdeling in Gaanderen is zonder over­drijven een metaalafdeling te noemen. Eigenlijk is ze dat al vanaf het prille begin. Veel van wat er gebeurt draait om Vulcaansoord. De positie van Vul­caansoord mag dominant worden genoemd maar het is zeker niet het enige metaalbe­drijf welke een rol speelden. Van een aantal kunnen we gelukkig zeggen dat ze nog steeds een rol spelen. Niet in de laatste plaats zijn dat Pelgrim en Ferro. Beide bedrijven behoren nu tot de Atag groep welke geves­tigd is in Ulft.

Het bedrijf Neerlandia welke in 1920 start­te behoort tot wat genoemd kan worden de ‘typisch Achter­hoekse industrie’. Het emailleerbe­drijf was wat we nu zouden noemen een “spin-off” van Vul­caans­oord. Immers een van de twee oprichters, B.J.Pel­grim, werkte al 35 jaar bij Vulcaansoord aleer hij met zijn eigen bedrijf begon. Het is niet het enige bedrijf in de Achter­hoek wat op een dergelijke manier is ontstaan. Industrie die kook- en verwarmingsap­para­tuur maakt of daar sterk mee verbonden is is in de Achterhoek stevig vertegenwoordigd. Zowel Neer­landia en Pelgrim als ook Ferro behoren daartoe.

Neerlandia wordt gebouwd door Achterhoekse bedrijven. Het ijzerwerk aan de fabriek wordt verzorgd door Tangelder een bedrijf geves­tigd in Gaande­ren. Het bedrijf kreeg in snel tempo enige omvang. Stonden er in de eerste week 9 mensen op de loon­lijst de tweede week waren dat er reeds 20 en de derde week al 27. In 1931 wordt als dochteronderneming van Neerlandia in Gaanderen de N.V.Pel­grim gevestigd. In 1960 was het bedrijf Neerlandia/Pelgrim uitgegroeid tot 250 personeels­leden. Neerlan­dia produceerden in de jaren zeven­tig nog voornamelijk wasmachines en centrifuges. Onder meer de zware concurrentie vanuit Duitsland en Italie leidden er toe dat het bedrijf in 1980 moest sluiten. Pelgrim raakte midden jaren tachtig in ernstige moeilijkheden en ging failliet. In 1986 wordt het bedrijf overgenomen door Atag.

De blikwaren fabriek – van huishoudelijke artikelen zoals stof­blikken van de Fa.H.J.Senten wordt in 1930 opgericht.

De jaren ’30 bestaan bekend als de crisisjaren. De email­leer-industrie die ruim vertegenwoordigd is in de Achterhoek en meer specifiek in Ulft en Gaanderen, staat onder zware druk door de lage lonen in Duitsland en de invoerheffingen die door Duitsland en Belgie wel op de import vanuit Neder­land wordt geheven, maar omgekeerd door Nederland in een veel mindere mate wordt gedaan. Desondanks wordt in 1933 een nieuwe email­leer­fabriek opgericht: Ferro B.V.

Zeno Deur­vorst, zoon van de oud-directeur Deurvorst van de DRU had bij de Ferro in Cleveland (U.S.A) gewerkt en samen met dat bedrijf Ferro in Rotterdam opgericht. Zijn jongere broer Mel starten in Gaanderen de nieuwe emailleer fabriek. Het is een zelf­standig bedrijf dat echter nauw samenwerkten met Ferro Rotterdam. De vestiging in Gaanderen hangt waar­schijnlijk nauw samen met de aanwezig­heid van gespecialiseer­de arbeids­krachten en de lage lonen in de regio in de jaren dertig. In 1968 nam Atag het emailleerbe­drijf over. Ferro bleef echter onder haar eigen naam doorwerken.