Het geheugen van de vakbeweging

Vakbondswaarnemer bij eerste Zuidafrikaanse verkiezingen

ABOP-kaderlid Jo Kostanje blikt terug op verkiezingen 1994

“Natuurlijk had ik veel gehoord en gelezen over apartheid in Zuid-Afrika. Maar het is toch heel wat anders dat met eigen ogen te zien. Hoe een samenleving in alle opzichten is gesegmenteerd. De stad voor de blanken, daaromheen de wijken voor kleurlingen en dan een heel stuk verderop de townships voor de zwarten. En in die omgeving mocht ik als internationaal waarnemer de eerste verkiezingen bijwonen. Namens de vakbeweging. Het is nu 22 jaar geleden. April 1994. De vakbeweging internationaal in actie”. Jo Korstanje, oud hoofdbestuurder van de Algemene Bond van Onderwijs Personeel (ABOP, nu AOb) blikt terug.

Jo Korstanje: Jo Korstanje: “De omstandigheden waarin de verkiezingen plaatsvonden, waren heel bijzonder”.

“We waren nog maar nauwelijks in Zuid Afrika aangekomen of een bom ontplofte. Honderd meter achter ons. In het centrum van Johannesburg,” De bom was geplaatst door blanke tegenstanders van de verkiezingen, de Afrikaner Weerstands Beweging van Terre Blanche. Het was een incident zonder verdere gevolgen. “Maar het gaf wel aan dat de omstandigheden waarin deze verkiezingen plaats vonden, heel bijzonder waren.” Jo Korstanje vertrok met een FNV delegatie met daarin ook FNV-bestuurder Lodewijk de Waal en de vice-voorzitter van de Voedingsbond FNV Wil Winter. “We maakten deel uit van een grote internationale delegatie van waarnemers. Niet alleen vakbondsvertegenwoordigers natuurlijk. Allerlei maatschappelijke organisaties vanuit de hele wereld zonden waarnemers. Alles bij elkaar enige duizenden.” Het ging dan ook om een grootscheepse operatie. Meer dan 20 miljoen geregistreerde kiesgerechtigden van wie de meerderheid nog nooit eerder een stem had mogen uitbrengen. Meer dan 9000 stembureaus waar al het materiaal op tijd moet arriveren.
Korstanje en een Namibische collega gingen naar de mijnstad Kimberley, zo´n 500 kilometer ten zuiden van Johannesburg. “Dat wij daar zo samen door de stad liepen was op zich al bijzonder. We werden een paar keer aangeklampt door voorbijgangers. Voor hen symboliseerden de zwarte Namibiër en de witte Nederlander precies datgene waar het op dat moment om ging in Zuid-Afrika: eenwording.” 

Inspectie stembussen

Op 26 april begonnen de waarnemers al vroeg. Zo rond zes uur de in de morgen. Een eerste inspectie of de stembussen in gereedheid waren gebracht. “Er was veel dat op het laatste moment nog moest worden georganiseerd. Daar kwam nog bij dat heel wat mensen niet geregistreerd bleken. Bewoners die natuurlijk toch wilden stemmen. Allemaal zaken die ter plekke om een oplossing vroegen. Uiteindelijk is in veel gebieden nog een extra stemdag ingelast om iedereen in de gelegenheid te stellen zijn stem uit te brengen.” Intussen begonnen buiten de rijen wachtenden al langer te worden. “Er waren momenten dat vele honderden op hun beurt wachtten. In de brandende zon. Maar niets was voor hen belangrijker dan het uitbrengen van een stem.”
Uitrusting’ internationaal verkiezingswaarnemer Jo Korstanje

Voor de internationale waarnemers waren stricte regels opgesteld. Toezien dat de stemming zich in alle vrijheid en eerlijkheid voltrok. “Natuurlijk mochten we ons er niet mee bemoeien, maar een enkele keer moesten we iemand helpen die geen wijs kon worden uit het stembiljet. Tsja, dat moet dan maar.” De hele dag gingen Korstanje en zijn Namibische collega van stembureau naar stembureau. “Er waren ook mobiele stembureaus. In ziekenhuizen of in afgelegen boerderijen. Op zo´n boerderij zag je pas goed hoe de verhoudingen lagen. De blanke eigenaar van de boerderij heerste over zijn personeel. Bij een zo´n stembureau hebben we de blanke boer gewaarschuwd dat hij niet zijn personeel mocht beďnvloeden op welke partij ze gingen stemmen. Hij liep iets te nadrukkelijk rond met een pamflet van de Nasionale Partij van De Klerk.”

Hooggespannen verwachtingen

Jo Korstanje zag met eigen ogen de enorme verschillen in welvaart en ontwikkeling. “Dat was enorm. De townships met huizen van golfplaten zonder elektriciteit en stromend water. En aan de andere kant de prachtige huizen, vaak met muren er om heen. Maar het optimisme over verandering van de Zuid-Afrikaanse samenleving met de komst van de nieuwe ANC-regering was enorm. Het ANC behaalde 62% van de stemmen. De verwachtingen over de veranderingen waren groot. Eigenlijk te groot. We hadden het bij gesprekken vaak over die hooggespannen verwachtingen. En ik wist eigenlijk dat die verwachtingen niet reëel waren. Sociale en economische veranderingen voltrekken zich over decennia, niet met één enkele verkiezing. En nog steeds heeft Zuid Afrika een lange weg te gaan.”
Korstanje is na 1994 nog een keer terug geweest naar Zuid Afrika. Dit keer met zijn vrouw. Op vakantie. “Een heel andere reis natuurlijk dan als waarnemer bij de eerste vrije verkiezingen. Maar beide waren onvergetelijk. En het is natuurlijk mooi dat de vakbeweging bij zo´n belangrijk moment aanwezig was en een actieve bijdrage kon leveren.” Zoals Jo het verslag van zijn waarnemersmissie afsluit met de tekst: “Zo kon de ABOP de opstelling tegen apartheid afsluiten met een bijdrage aan free and fair elections die uiteindelijk Nelson Mandela tot president van Zuid-Afrika maakten.”

Wouter van der Schaaf
Maart 2016