Het geheugen van de vakbeweging

Vakbondshistorisch Archief Nijmegen sluit de deuren

Voortbestaan collectie gewaarborgd

De Stichting Vakbondshistorisch Archief Nijmegen (SVAN) heeft na dertig jaar haar deuren aan de Burghardt van den Berghstraat gesloten. Het papieren archief – handgeschreven notulenboeken, jaarverslagen en ander materiaal – en de fotocollectie hebben een nieuwe plek gevonden bij het Regionaal Archief Nijmegen (RAN). De vaandels, asbakken, lepel­tjes, ju­bileumgeschenken en andere pa­rafernalia krijgen onderdak bij het Katholiek Documentatie Centrum (KDC). Daarmee is het behoud van de waardevolle en unieke collectie regionaal vakbondsmateriaal gewaarborgd.

Brochure 15 jaar Vakbondsarchief NijmegenBrochure 15 jaar Vakbondsarchief Nijmegen

 Vocht en vergrijzing

„De verhui­zing heeft onder andere te maken met de vochtigheid in het pand”, vertelt bestuurslid Herman van Soest. “De vaandels hadden we om die reden al elders moeten onderbrengen. Ook de digitalisering speelt een rol, het pand wordt te groot. Daarnaast kwam ook nog weinig nieuw materiaal binnen, ondanks verzoeken bij de lokale en regionale bondsafdelingen voor aanvulling van de collectie. Van belang was ook dat het clubje vrijwilligers flink aan het vergrijzen is en geen aanvulling kreeg. De toekomst van de archiefverzameling stond dus in meerder opzichten op het spel.”

“Want de geschiedenis van de bond stopt niet”

De Stichting beraadt zich nu op haar voortbestaan. Een mogelijkheid is om het verzamelen van materiaal voort te zetten, nu voor de aan het RAN en KDC geschonken collecties. Maar ook de instelling van een onderzoeks- of boekenprijs voor regionale vakbondsgeschiedenis wordt overwogen. “Want de geschiedenis van de bond stopt niet”.

Stichting Sint Jan

De wortels van de SVAN liggen in de Nijmeegse katholieke arbeidersbeweging. De uit 1932 daterende Stichting Sint Jan beheerde het Nijmeegse NKV-gebouw Unitas. Na de fusie van NKV in FNV en de verkoop van Unitas adopteerde Sint Jan het initiatief tot het verzamelen van regionaal vakbondsmateriaal en daarmee daadwerkelijk ook iets te doen.

Bloeitijd onder Geer Aalders

Een centrale rol daarin speelde NKV- en FNV-bestuurder en bouwvakker Geer Aalders. Hij ontfermde zich bij de verkoop van Unitas over het daar aanwezige archief: dozen, ordners en stapels papieren. Aalders zag er de waarde van in en begon te ordenen. Bovendien was hij een verzamelaar en begon te verzamelen. Samen met andere vakbondsleden – van zowel NVV als NKV – stelde hij in 1981 een kleine tentoonstelling samen en ging mensen bezoeken die zeiden nog materiaal te hebben.

Exposities en boeken

Door vakbondsleden, academici en studenten te mobiliseren, en bestuurders enthousiast te krijgen voor praktische bijdragen wist Aalders de activiteiten allengs uit te breiden. Een eerste historische vitrine kwam tot stand in het NVV-gebouw en in 1982 werd een tentoonstelling ingericht over het ontstaan van de Nijmeegse vakbeweging, geopend door landelijk vakbondsleider Herman Bode.
Op basis van het verzamelde materiaal kwam in 1983 het boek De vroege jaren van de Nijmeegse vakbeweging uit. Dat was het begin van een reeks: Steen voor steen (1985), Zorglijke tijden (1986, over de jaren 1919-1942), De vakbeweging bewaart (1989) en 100 jaar grafische vakbeweging in Nijmegen (1991). Omdat ook materiaal uit de omgeving verzameld werd, konden in omliggende plaatsen ook resultaten worden geboekt, zoals een bijdragen aan een boek over 1100 jaar Wamel (1993), een uitgave over de herinnering van Gelderse vakbondsleden aan crisis, bezetting en wederopbouw (1995) en een herdruk van het boek Het eerste verzet (over de vroege Arnhemse arbeidersbeweging).

Burghardt van den Berghstraat

De kracht van Aalders lag in de mobilisatie en coördinatie die nodig was om met het verzamelde materiaal tentoonstellingen en boeken tot stand te brengen. Hij zorgde er bovendien voor dat de middelen van Stichting Sint Jan voor het vakbondshistorisch archief konden worden aangewend. De Stichting, in de wandelgangen al snel bekend als ‘Vakbondsarchief Nijmegen’, besloot in 1981 tot de aankoop van een pand op de Burghardt van den Berghstraat in Nijmegen. Daar werd, met medewerking van stichtingsvoorzitter Herman van Kesteren, Louis Holleman en anderen, het inmiddels sterk gegroeide archief ondergebracht, geordend en bijgehouden. Bij de opening in 1983 kon de archiefruimte directe als stakingslokaal worden benut.

Verzamelen en gebruiken

Door actieve verzameling en schenkingen groeide de collectie in de daarop volgende jaren volop. Ook kende het archief een uitgebreide bibliotheek met vakbewegingsliteratuur. Tegelijkertijd knapten vrijwilligers het pand op. Geleidelijk aan werden de schappen en tafels, alsook het gebouw zelf steeds fraaier. Elk jaar bracht de SVAN een jaarverslag uit. In januari 1994 startte de systematische ordening van het archief en in 1996 verscheen de eerste archiefbeschrijving. In 1998 overleed Geer Aalders. Een groot verlies voor het archief.

Ordening en overheveling

De daarop volgende jaren wijdde een kleine groep vrijwilligers, veelal onder aanvoering van Jo Schouten, zich nauwgezet en met engelengeduld voornamelijk aan verzamelen, ordenen en digitaliseren van historisch materiaal.
Al in 2008 kregen de plannen om de collectie over te hevelen naar RAN en KDC concreet vorm. Stichtingvoorzitter Van Kesteren toen: “We willen de boel veilig stellen, er voor zorgen dat het materiaal goed bewaard blijft. Onze grote zorg dat we alles voor niks hebben gedaan, zijn we daarmee kwijt.”
De laatste jaren was de publieke belangstelling voor de SVAN zeer miniem, studenten kwamen niet meer over de vloer. Alle vrijwilligers kenden een lange staat van dienst, maar nieuwe, jongere ondersteuning kwam er nauwelijks bij.

Voorbestaan verzekerd

Het resultaat van het monnikenwerk van alle vrijwilligers door de jaren heen mag er echter zijn: een goed ontsloten en in prima staat verkerende collectie vakbondsmateriaal. Waarvan bovendien het voorbestaan nu en in de toekomst in goed handen verkeert.

Marijn Alofs
April 2013