Het geheugen van de vakbeweging

Omslag VHV Jubileumgeschenk, tekening van Ton van Lieshout

Van worgprent tot poldermodel

Vakbondsgeschiedenis in spotprenten

Proloog

De VHV is opgericht op 15 oktober 1983. In 2018 bestaan we dus 35 jaar, het zevende jubileum. Bij het 10-jarig bestaan van de VHV verscheen het rode boek Collectief geregeld. Uit de geschiedenis van de cao. Toen de VHV 20 jaar bestond is Dwarsliggers, drama’s en kroonjuwelen gemaakt, met daarin een aantal artikelen uit de papieren VHV Nieuwsbrief die vanaf 1888 het licht zag. Bij 25 jaar, in 2008, interviewde Bert Breij zo goed als alle voorzitters van de vakcentrales en de daarbij aangesloten bonden voor het boek Twee miljoen leden. Vakbonden zelf hebben een lange traditie van jubileumboeken en fotoboeken, vaak lijvige geschiedenissen waarin de successen worden uitgemeten en de meest spraakmakende acties in beeld worden gebracht. Bij het zevende jubileum van de VHV werd het tijd voor een kritische kanttekening bij de geschiedenis van de Nederlandse vakbeweging, in Van worgprent tot poldermodel. VHV-bestuurslid Floor van Gelder lichtte op de VHV-Vriendenbijeenkomst van 3 november 2018 de jubileumuitgave toe.

Politieke prenten, spotprenten, karikaturen, cartoons

Floor van Gelder bij de presentatie van Van worgwet tot poldermodel tijdens de VHV Vriendenbijeenkomst van 3 november 2018

Het verschil tussen spotprenten, karikaturen en cartoons is volgens de kenners van deze kunst, marginaal. Deze termen worden allemaal gebruikt voor ongeveer hetzelfde: prenten naar aanleiding van actuele gebeurtenissen. Ze zijn vaak humoristisch maar lang niet altijd. Het zijn geen illustraties die bij een verhaal horen maar zelfstandige visuele columns met vaak een korte tekst. De ware spotprenttekenaar is tegelijk propagandist, journalist en soms ook nog politiek strijder. Hij bekijkt de dingen van de dag kritisch, met gevoel voor het ridicule van de machthebbers. Het is niet de taak van een politiek tekenaar om aan te geven hoe het wèl moet. Spotprenten zijn alles behalve objectief, maar historisch wel interessant.

De politieke prent is een eeuwenoud verschijnsel. De laatste tijd is iedereen weer bezig met de  tachtigjarige oorlog. Vierhonderd jaar geleden waren de twisten tussen prins Maurits en Johan van Oldenbarnevelt  onderwerp van heftige maatschappelijke onenigheid en daarmee voor de toenmalige tekenaars een dankbaar onderwerp. Daarna is het genre lange tijd weg geweest, er moeten natuurlijk wel gebeurtenissen zijn waar de gemoederen over oplopen. Vanaf eind 19e eeuw kwam de spotprent in Nederland weer tot bloei. Ongeveer gelijktijdig met het ontstaan van de vakbonden. Maar dat leidde nog niet direct tot een stroom aan vakbondscartoons.

Vakbondsprenten

Bij het zoeken naar vakbondscartoons blijkt dat vakbeweging een misdeeld onderwerp is. Er zijn rijen politici getekend, voordat de eerste vakbondsman in beeld verschijnt; laat staan de vakbondsvrouw –  maar dat ligt ook een beetje aan onze eigen geschiedenis. De Haagse, maar ook de Internationale politiek, is vaker onderwerp – en dan vooral de ruzies, maar ook onderwerpen als de kiesrechtstrijd, oorlog, het opkomende fascisme, armoede en werkloosheid. Maar organisatiekracht en tegenmacht? En dat, terwijl wij er zelf toch vast van overtuigd zijn dat onze vakbondsgeschiedenis er echt toe doet!

De oudste vakbondsprent, van Johan Braakensiek, over de strijd van Bernard Heldt voor het arbeiderspensioen, 1895

In Van Worgprent tot Poldermodel zijn niet alleen de erkende vakcentrales vertegenwoordigd, maar ook  categorale zoals het nationaal-socialistische NAF – die kon in 1945 meteen bij het oud vuil – en de communistische EVC –  die door de hoofdstroom van het NVV werd gezien als het paard van Troje. Verder is gestreefd naar een evenwichtige spreiding in de tijd. De oudste prent die is opgenomen is uit 1895, over het vrijzinnig-liberale Algemeen Nederlandsch Werklieden Verbond. Een randgevalletje, want weliswaar is de meubelmaker Bernard Heldt hier afgebeeld, oprichter en voorzitter van het ANWV. Maar Heldt, in 1885 de eerste arbeiders in de Tweede Kamer, is getekend in zijn rol als parlementariër, met een motie over arbeiderspensioen – die overigens werd aangenomen.

De pensioenstrijd anno 2011, TOM over conflict Agnes Jongerius en Henk van der Kolk

De meest recente prent is uit 2011, waarop de FNV’ers Agnes Jongerius en Henk van der Kolk bekvechten over het pensioenstelsel. De tekenkunst is in die eeuw fors veranderd, de onderwerpen van toen zijn nog steeds akelig actueel.

De tekenaars

Tekening van Jos Collignon, zoon van vakbondsman, verwijzing naar Albert Hahn’s beroemde tekening van 1903

Voor Van Worgwet tot poldermodel zijn prenten geselecteerd van 14 tekenaars. Zij staan in het boekje vermeld met korte biografische gegevens, we lichten er een paar uit. 100 jaar geleden, in 1918, overleed Albert Hahn. Velen zullen zijn prenten wel herkennen: duidelijke lijnen, overduidelijke klassentegenstellingen tussen Arbeid en Kapitaal. De arbeider – het proletariaat voorstellende – is een sterke man; de kapitalist is een dikkerd met een hoge hoed: de klassenstrijd in fysieke beelden neergezet. Hahn was jarenlang verbonden aan het sociaal-democratische weekblad De Notenkraker. Zijn tekening uit 1903, van de spoorwegman die de trein tegenhoudt – Gansch het raderwerk staat stil , als uw machtige arm het wil – werd een symbool voor de opkomst van de arbeidersbeweging. Verschillende latere cartoonisten grijpen op dit iconische beeld terug, dat is bijvoorbeeld te zien in prenten van Jos Collignon (1992) en Pieter Geenen (2005).

De titel, Van Worgwet tot poldermodel, is deels ontleend aan een andere prent van Albert Hahn. Een maand na de gewonnen spoorwegstaking kwam Abraham Kuyper met zijn stakingsverbod voor overheidspersoneel, een wet die pas in 1980 (!) is ingetrokken. Deze wet werd al meteen worgwet genoemd. Hahn tekende een verbeten minister die een geketende arbeider knevelt. Minder bekend is de tegenhanger van deze prent, van twee jaar later. Toen Kuyper in 1905 de verkiezingen verloor  tekende Hahn  een arbeider die een verschrikte minister naar de keel grijpt. Ook de worgprent is ‘herhaald’, in 1980, door Opland.

Tekening van Pieter Geenen, verwijzing naar de tekening van Albert Hahn over Spoorwegstaking 1903

Albert Hahn Jr. tekende niet alleen in de stijl van zijn stiefvader: een stevige loodgieter met zijn hand aan de kraan, na de gewonnen staking voor de eerste vakantiedagen in de metaalcao (1926). Maar Hahn Jr. schreef in 1935 ook het boek Caricatuur. Hij legt het accent op de karikatuur als ‘volkskunst’, de verbeelding van het arbeidersleven en de roep om rechtvaardigheid. Eerst brengt Hahn de prentkunst in het buitenland in beeld, waar de Nederlandse prenten aanvankelijk wat gezapig bij afsteken.  Daarna wijdt hij een apart hoofdstuk aan de groep rond De Notenkraker. ‘Zij doen hun werk gedreven door een heilig moeten. Elke prent die verschijnt is een poging om de mensheid tot bezinning te brengen. We behoeven het heus niet altijd eens te zijn met die caricaturen. De hoofdzaak is dat zij de mensen aan het denken brengen’.

Jan Rot zat iets dichter op de moderne vakbeweging. In het Interbellum tekende hij jarenlang voor de bondsbladen van bij het NVV aangesloten vakbonden, vooral voor De Metaalbewerker van de Algemene Nederlandse Metaalbewerkersbond en De Fabrieksarbeider van de Nederlandse Vereniging van Fabrieksarbeiders. De ANMB en de NVvFA waren grote bonden, de bladen hadden een oplage van 30.000, wekelijks. In 1940 is Rot daarmee gestopt, wat hem ook meteen zijn broodwinning heeft gekost. Als verzetsman verspreidde hij bonkaarten, valse persoonsbewijzen en geld. In augustus 1944 begon hij met Henk Oosterhuis, die hij nog van de NVvFA kende, een illegaal sociaaldemocratisch blad, Paraat. Weinig politieke tekenaars waren bij het illegale werk betrokken en hoewel Rot zijn prenten niet signeerde waren ze wel herkenbaar, wat een groot risico met zich meebracht. Rot heeft geluk gehad. Voor het eerste nummer van Paraat na de bevrijding, juni 1945, tekende hij De zuivering.

Tekening Jan Rot, 1947, de EVC als Paard van Troje

Opland, ‘het geweten van links en de gesel van rechts’, was een halve eeuw het boegbeeld van de Volkskrant. De meer dan tienduizend prenten die hij heeft gemaakt, over echt alles wat er politiek en maatschappelijk aan de hand was, behandelen ook de sociaaleconomische politiek, de bezuinigingen van de kabinetten-Van Agt en =Lubbers, het ondermijnen van de sociale zekerheid vanaf de jaren zeventig en de machtsongelijkheid tussen werkgevers en werknemers. Van Opland en de Vakbeweging zou je een apart boek kunnen maken. Eén van zijn laatste tekeningen gaat over Lodewijk de Waal, die op 1 mei 2001 de kleptokratie van de topmanagers aan de kaak stelde.

Dit zijn allemaal karikaturisten van buitenaf. Maar heeft de vakbeweging zelf ook cartoonisten voortgebracht? Jos Collignon die veel voor de FNV tekende, komt uit een vakbondsnest– zijn vader was vakbondsbestuurder bij St. Joseph, de katholieke bouwbond. Een echte vakbondstekenaar was Ton van Lieshout. Afkomstig van St. Eloy, de katholieke metaalbewerkersbond, werd hij districtshoofd van de Industriebond FNV in Eindhoven. Voor verschillende van zijn collega’s  uit die tijd tekende hij prenten. Het tweede deel van de titel Van Worgwet tot Poldermodel, is in beeld gebracht met de tekening van Van Lieshout op de kaft.

Epiloog

Elke selectie is in zekere zin arbitrair. En nu moet ik iets opbiechten, de tekenaars zijn allemaal man en ik had natuurlijk nooit gedacht dat me dat nog zou overkomen. Ik ken slechts één mooie spotprent van een vrouwelijke tekenaar. Mirjam Vissers tekende in 2009 Agnes Jongerius, met Bernard Wientjes op haar nek. Ze lopen vrolijk door een megafoon te roepen: Wie isser bang voor’t Malieveld, ’t Malieveld enz. Leuke prent, maar die staat al op de kaft van Zestig jaar Polder in prenten, een brochure van de SER uit 2010. Eerlijk is eerlijk, we hebben ons door dit boekje laten inspireren.  Maar mochten er suggesties zijn over prenten die we hebben gemist, laat het alsjeblieft weten. En verder, veel leesplezier!

Floor van Gelder
Toespraak, uitgesproken op VHV Vriendenbijeenkomst van 3 november 2018

 

Verder lezen

Wietske van Agtmaal – De Vakbeweging Jubileert, Amsterdam, 1986

D.H. Couvee – Paraat per prent. De Nederlandse spotprent uit de jaren 1880-1940. Amsterdam, 1958.

Albert Hahn Jr. – Caricatuur. Amsterdam, De Arbeiderspers, 1935.

Marien van der Heijden – Politieke prenten. Amsterdam, IISG, 2006.

Marien van der Heijden – Jan Rot. Leven en werk van een sociaal-democratisch tekenaar (1892-1982). Amsterdam, IISG, 1988.