Het geheugen van de vakbeweging

Omslag rapport van FNV en IISG-rapport naar arbeidsverhoudingen

Onderzoek naar nieuwe verhoudingen op de werkvloer

Tussen solidariteit en fragmentatie

Werk in Nederland is de afgelopen decennia ingrijpend veranderd. Waar is bijvoorbeeld het vaste contract gebleven? Waarom hebben werknemers dit laten gebeuren? En welke rol speelde de werkgevers hierin? Historica Rosa Kösters was recent te gast bij Radio Swammerdam. Zij vertelde daar over haar onderzoek naar de transformatie van werkvloerverhoudingen in de jaren zeventig en tachtig bij Hoogovens en Philips. Ze maakte bovendien bekend dat er nu een vervolg komt: per 1 februari 2020 start haar promotieonderzoek Tussen solidariteit en fragmentatie: Een analyse van de gevolgen van en de reacties op veranderende arbeidsverhoudingen door werkvloer en vakbeweging in Nederland, 1970-2010.

De volgde stap

Rosa Kösters, onderzoeker

De veranderingen in werk leiden tot groeiende onzekerheid en de vakbeweging staat voor grote uitdagingen. Grootschalige maatschappelijke en economische processen als globalisering, automatisering en flexibilisering spelen daarin een belangrijke rol. Maar het blijft lastig grip te krijgen op deze ontwikkelingen en de gevolgen daarvan voor arbeidsverhoudingen en sociale verhoudingen. Een aanzet daartoe zijn gegeven met de MA-scriptie van Rosa Kösters en het verkennend IISG-onderzoek de Precaire Polder, waaraan zij meewerkte. Voor haar scriptie won zij de Scriptieprijs van de Vakbeweging 2018. Nu gaat zij een nieuw onderzoek doen naar de gevolgen van de transformatie van werk in Nederland voor werkvloerverhoudingen en de mogelijkheden voor (georganiseerde) solidariteit.

De Nederlandse werkvloer

Om grip te krijgen op het proces dat zich sinds de jaren zeventig voltrekt, is lange-termijnonderzoek naar de transformatie over de periode 1970 tot heden noodzakelijk. De jaren zeventig markeren de overgang, omdat in dat decennium de afbraak van de standaard arbeidsrelatie inzette. De sindsdien sterk veranderende arbeidsrelaties vormen een internationaal verschijnsel, maar wat Nederland opvallend maakt is de intensiteit: de transformatie was hier bijzonder ingrijpend, zeker in vergelijking met andere westerse industrielanden.

Het project zal vergelijkenderwijs een aantal Nederlandse cases onderzoeken waarin nadrukkelijk fragmentatie heeft plaatsgevonden en de economische veranderingen onmisbare impact hebben gehad. Het gaat hierbij om veranderingen als globalisering, automatisering, omslag van industrie- naar diensteneconomie. Vanuit het perspectief van de werkvloer wil het onderzoek precies en genuanceerd in kaart brengen hoe werk en arbeidsverhoudingen veranderd zijn, welke gevolgen dit had en hoe werknemers en vakbeweging reageerden. Het roept de vraag op met welke actievormen en (alternatieve) vormen van organisatie zij dat deden, en wat de effecten daarvan waren. In de aanloop naar en in de eerste maand van het project worden aan de hand van de genoemde selectiecriteria de casestudies geselecteerd in een aantal sub-sectoren.

De bronnen

Door archiefonderzoek en participerende oral history ontstaat een uniek project met een brug- en pioniersfunctie. Uit eerder verkennend onderzoek (Precaire Polder) is gebleken dat de nog vrijwel niet bestudeerde FNV-archieven uitermate interessant materiaal bevatten die nieuwe inzichten kunnen geven in de ontwikkeling van arbeids- en werkvloerverhoudingen en in de positie en rol van de vakbeweging. Het onderzoek is een vervolg op de vernieuwende aanpak zoals die door Rosa Kösters in haar scriptie is gehanteerd. Drie verschillende en elkaar versterkende typen archiefmateriaal komen hierbij samen: (1) documentatie van bedrijfsledengroepen, ondernemingsraden en districtsbureaus van de vakbond; (2) contemporaine (zelf)studies; (3) actiemateriaal. Door gedurende het onderzoek in gesprek te gaan met vakbondswoordvoerders van toen en nu, zoals bestuursleden, beleidsadviseurs en kadergroepen, ontstaat een belangrijke vierde bron. De bij de vakbeweging aanwezige kennis en ervaring versterkt het onderzoek.

De uitkomst?

In het maatschappelijk debat wordt vaak de vraag gesteld waarom de veranderingen in de Nederlandse economie en maatschappij van de afgelopen vijftig jaar zo weinig verzet hebben gekend. Tegelijkertijd is er zeker sinds de economische crisis meer aandacht voor strijdbare werknemers – denk aan recente acties in de gezondheidszorg en van de leerkrachten en de schoonmakers. Dit laat zien hoe zowel vakbonden als werknemers nieuwe vormen van organiseren en nieuwe campagnestrategieën ontwikkelen. Maar op dit moment weten we te weinig over de effecten van het veranderende de werk en van de reacties van de werknemers daarop. Dit onderzoek leert hoe werknemers voor hun belangen opkwamen en kunnen komen, en analyseert de dynamiek van onderlinge verhoudingen. Welke invloed hadden veranderende sociale verhoudingen op de werkvloer? En welke rol speelden vakbonden daarin? Door werknemers centraal te stellen draagt het project vanuit een nieuw perspectief bij aan wetenschappelijke en maatschappelijke discussies.

De gehele uitzending van Radio Swammerdam kunt u terugluisteren via…  Ook politicoloog Saskia Boumans schoof aan. Zij promoveert op het onderwerp ‘strategieën van werkgevers in collectieve arbeidsonderhandelingen’ bij het Amsterdam Institute for Advanced Labour Studies (AIAS).

Rosa Kösters begint per 1 februari 2020 aan haar promotieonderzoek aan het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam. Wilt u op de hoogte blijven? Volg Rosa Kosters dan op twitter via @RosaKosters.

Zie ook:  Rosa Kösters, Hand- en ellebogenwerk bij Hoogovens en Philips, De transformatie op de werkvloer, 1973-1985