Het geheugen van de vakbeweging

Salvador Bloemgarten, 'biograaf van het Joods proletariaat'
Salvador Bloemgarten, ‘biograaf van het Joods proletariaat’

Biograaf Henri Polak

Salvador Bloemgarten (1924-2017)

Op zondag 29 oktober 2017 is Salvador Bloemgarten na een kort ziekbed op 93-jarige leeftijd overleden. Zijn naam is onlosmakelijk verbonden met Henri Polak en de ANDB. Na een grondige studie van Polak’s leven en werk, die ruim twintig jaar in beslag nam, promoveerde Salvador – voor intimi ‘Dorke’ –  op bijna 70-jarige leeftijd op diens biografie. Zijn vuistdikke dissertatie met een omvang van 750 pagina’s droeg hij op aan zijn moeder Bernadine, zijn vader Victor en zijn oudste broer Rudi. Zij overleefden de Tweede Wereldoorlog niet.

Het promoveren op bijna 70-jarige leeftijd tekent zijn onstuimige dadendrang tot op hoge leeftijd. Het zou niet zijn laatste publicatie zijn. Daarna volgden nog onder meer Joods Amsterdam in een bewogen tijd 1890-1940 (samen met Jaap van Velzen (1997), Hartog de Hartog Lemon 1755-1823. Joods revolutionair in de Franse Tijd (2007) en recentelijk Justus Swavings wondere bestaan wereldreiziger van 1784 tot 1835 (2015).

Joods proletariaat

Henri Polak, proefschrift van Salvador Bloemgarten (1993)
Henri Polak, proefschrift van Salvador Bloemgarten (1993)

Salvador’s naam is eveneens onlosmakelijk verbonden aan de geschiedenis van Joods Amsterdam en het joodse proletariaat. Hierover publiceerde hij tal van artikelen en boeken, gebaseerd op grondig archief- en literatuuronderzoek. Bovendien maakte hij veel gebruik van interviews. Daarbij werd hij geholpen door een fabelachtig geheugen en een vlotte pen.

Zelf had ik het genoegen om samen met Salvador een bijdrage te leveren aan de bundel De Vakbeweging Jubileert (Amsterdam 1986), de eerste publicatie van de Vakbondshistorische Vereniging (VHV). Voor medewerkers van het Joods Historisch Museum en later De Burcht was Salvador een onuitputtelijke vraagbaak. Salvador zat vol met vaak wonderbaarlijke, informatieve verhalen waarmee hij zijn gehoor kon entertainen. Voor de geoefende toehoorder was duidelijk dat hij met een glimlach op zijn mond, een pointe aankondigde.

Na de oorlog studeerde Salvador geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) met Jacques Presser en Jan Romein als hoogleraren. Hoewel hij geen ambities in die richting had kwam hij voor de klas te staan,  eerst in Utrecht, later aan het Amsterdamse Spinozalyceum. In zijn eigen woorden vertelde hij dat hij aanvankelijk alle beginnersfouten maakte. Maar ook dat hij gaandeweg plezier in het les geven kreeg.

Muziekrecensent

Vergde zijn werk als leraar en historicus veel van zijn tijd, er bleef altijd tijd over voor zingen, piano spelen en het bezoeken van concerten. Zijn passie voor zang en kunst heeft hij van huis uit meegekregen. Muziek had voor Salvador in goede en slechte tijden een weldadige uitwerking. Het verbaast dan ook niet dat hij gedurende de jaren 1956-1992 zijn muziekkennis als recensent bij het Algemeen Dagblad, NRC en de Groene Amsterdammer kon etaleren.

De laatste jaren was Salvador druk bezig met het schrijven van zijn memoires. Een groot en belangrijk deel van zijn leven (tot en met de Tweede Wereldoorlog) heeft hij kunnen voltooien. Hij zat nog volop verhalen die hij op de hem bekende wijze op papier had willen zetten.

Met het overlijden van Salvador Bloemgarten gaat een groot kenner en historicus van de joodse gemeenschap, de joodse arbeidersbeweging in het bijzonder, verloren. Maar bovenal was Salvador een innemend mens rijkelijk gezegend met humor, zelfspot en wijsheid.

Jacques van Gerwen

november 2017

Zie ook
SalvadorBloemgarten – Na omtrekkende bewegingen het ongrijpbare gevat, In: VHV Nieuwsbrief, oktober 1993