Het geheugen van de vakbeweging

Dinsdag 16 september 1919, koningin Wilhelmina opent het parlementaire jaar. Het staatshoofd ziet er weer mooi uit, draagt een groen fluwelen kostuum, wit gegarneerd en een groene hoed met een groene opdruk. Prins Hendrik ziet er stoer uit in het gala-tenue van een viceadmiraal… Foto Spaarnestad Photo

Schipperen tussen Troelstra, Wilhelm II en dreigende annexatie van Zeeuws-Vlaanderen en Zuid-Limburg

Prinsjesdag 1919

Op dinsdag 16 september 1919 opent koningin Wilhelmina het nieuwe parlementaire jaar.  Nederland keek er naar uit. Al was ons land neutraal gebleven, vijf opeenvolgende keren was Prinsjesdag getekend door de Grote Oorlog x).  Het politiek en sociaaleconomisch leven was in hoge mate beïnvloed door het oorlogsgeweld om ons heen. Het staatshoofd  zag er weer mooi uit. Wilhelmina droeg een groen fluwelen kostuum, wit gegarneerd en een groene hoed met een groene opdruk. Een parelsnoer toonde haar hals, terwijl zij het lint van het grootkruis van de Nederlandse Leeuw over het oranje droeg. Prins Hendrik zag er stoer uit in het gala-tenue van een viceadmiraal en droeg eveneens het donkerblauwe lint van het grootkruis van de Nederlandse Leeuw. Van buiten onbewogen, innerlijk zal Heinrich von Mecklenburg-Schwerin zich echter onzeker hebben gevoeld. Een jaar geleden was hij vader geworden van een zoontje – voornaam Pim – en de moeder was niet Wilhelmina. Stel je voor dat dit bekend zou worden bij het grote publiek. Wilhelmina hield haar overspelige echtgenoot gelukkig buiten de staatszaken. Tot verbijstering van ieder verzoekt het staatshoofd alle aanwezigen op te staan als eerbetoon aan de beste vertegenwoordigers van de Derde Internationale: Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg. De Spartakisten  waren medio januari dat jaar in Berlijn door leden van het Freikorps vermoord. In welk toneelstuk zijn we beland? Het is niet erg waarschijnlijk  dat deze woorden ooit van de lippen van Wilhelmina hadden kunnen rollen. De oproep is dan ook van Vladimir Lenin en komt uit zijn openingsrede van 2 maart 1919 in Moskou bij de oprichting van de Kommunistische (Komintern) of Derde Internationale.

Een belangrijk jaar

In de eerste helft van 1919 werd in Parijs door de overwinnaars van de Grote Oorlog – met als belangrijkste president Wilson van de Verenigde Staten, premier Clemenceau van Frankrijk en prime-minister Lloyd George van Groot-Brittannië – gesproken over het zelfbeschikkingsrecht der volkeren en Duitse herstelbetalingen.  Peacemakers. Six months that changed the world (Vredestichters. De verdragen van Versailles en Parijs -1919) van Margaret MacMillan is het fascinerende verhaal over hen die de wereldkaart intekenden. De doelen van de door Wilson zo nagestreefde Volkenbond, handhaving van de vrede en bevordering van internationale samenwerking, verdienen alle lof. Ze kregen weinig kans tot verwerkelijking doordat landen als de Sovjet-Unie en de Verenigd Staten niet meededen (Nederland trouwens evenmin) en de voormalige “Centralen” geen toegang hadden.

Wervingsaffiche van het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV)

Met de vrede van Versailles kwamen er territoriale wijzigingen die Europa een ander gezicht gaven. Ook werd in 1919 de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) opgericht als uitvloeisel van de vredesonderhandelingen. Andere hoogtepunten: de nationale vakorganisaties kunnen zich vanaf dit jaar aansluiten bij het Internationaal Verbond van Vakverenigingen (IVV). Voor de Nederlandse arbeiders wordt het leven een stuk draaglijker, plezieriger; met de Arbeidswet wordt de werkweek teruggebracht tot 45 uur en de werkdag tot 8 uur. Een klinkend succes voor feministen in Nederland in 1919: de verwezenlijking van het actieve kiesrecht, waar vrouwen drie jaar later voor het eerst gebruik van maken. In 2019 is op vele manieren aandacht besteed aan de invoering van het algemeen kiesrecht voor vrouwen. Op vrijdag 17 mei 2019 gaven koning Willem-Alexander en koningin Maxima acte de présence in de Ridderzaal bij de viering van honderd jaar algemeen kiesrecht. Omstanders zongen Maxima toe voor haar 48e verjaardag. Naast de leden van de Eerste en Tweede Kamer was de Ridderzaal gevuld met mensen uit alle provincies, die op een bijzondere manier betrokken zijn bij verkiezingen en het kiesrecht.

Angst voor het bolsjewisme

In de nasleep van de in november 1918 geëindigde Grote Oorlog brandde het revolutionaire vuur wereldwijd: opstanden, stakingen, een wirwar van allerlei binnenlandse en buitenlandse strijdende partijen in Rusland, de Roden tegen de Witten, de roep om nationale zelfbeschikking uit Azië, de zwarte gemeenschappen in de Verenigde Staten die protesteren tegen segregatie en discriminatie, bekend is de Chicago Race Riot. Boven op de bijna tien miljoen gesneuvelde soldaten tellen we het dubbele daarvan aan ernstig gewonde en verminkte overlevenden. Er waren miljoenen oorlogsweduwen en -wezen. De Spaanse griep sloeg als een woekerbrand om zich heen. Schattingen lopen uiteen van twintig tot vijftig miljoen doden. In Nederland stierven er in twee jaar tijd zo’n 30.000 mensen aan. De angst spat van de bladzijden van World on Fire. 1919 and the Battle with Bolshevism (Wereldbrand. 1919 en de strijd tegen de bolsjewieken) van Anthony Read. Er was een einde gekomen aan het Duitse Keizerrijk, het Habsburgse Rijk, het Russische Tsarendom en het Ottomaanse Rijk. Bij de kapitalisten in de geïndustrialiseerde landen sloeg de angst om het hart voor het dreigende bolsjewisme uit het oosten. Lenin had het waargenomen: “De bourgeoisie is doodbenauwd voor de groeiende revolutionaire beweging van de arbeiders”. Het culturele leven in Europa verdampte. Wat de burger altijd als zeker en onaantastbaar had beschouwd, viel weg. Het is humaan en wijs vertolkt in Die Welt von Gestern (De wereld van gisteren) van Stefan Zweig.

Oorlog met België?

De Troonrede van 1919 getuigt van ambitie. Wetten, plannen, maatregelen, voornemens, die door Wilhelmina keurig worden voorgelezen. Er wordt qua wetgeving een inhaalslag gemaakt, versneld door de vrees  voor de revolutionaire gebeurtenissen  buiten en mogelijk ook binnen de eigen grenzen. De koningin laat de leden van de Staten-Generaal weten dat ze “van innige dankbaarheid is vervuld jegens God dat Hij ons Vaderland voor de verschrikkingen van den oorlog heeft willen sparen en dat leger en vloot pal hebben gestaan om onze onzijdigheid te handhaven”. Niettemin dreigt bijna een oorlog met België, dat uit militair-strategische overwegingen graag Zeeuws-Vlaanderen en Zuid-Limburg zou willen annexeren. De Zeeuwen en de Limburgers kiezen volgens de woorden van het staatshoofd zonder aarzelen voor het land van Rembrandt: “In innige gemeenschap met Mijn gansche volk gaan Mijne gedachten uit naar Limburg en Zeeuwsch-Vlaanderen, in wier trouw en aanhankelijkheid de hechtheid en de kracht onzer nationale eenheid ondubbelzinnig tot uitdrukking komen”.

Ambitieuze Troonrede

Veel staat op de rol: de voorziening van levensmiddelen en elektriciteit, onderwijs, defensie, grote waterstaatswerken, het bevorderen van de luchtvaart, de toestand van de Indische geldmiddelen, het bevorderen van de steenkolenproductie, de Noodboswet, een nieuwe Jachtwet, een Binnenschepenwet, de Landbouwarbeidswet en de Landbouwongevallenwet. Het werkende volk in het bijzonder kan ook wat tegemoet zien: het vergroten van de arbeidsgelegenheid door het uitvoeren van werken en het bevorderen van ontginningen, een vreedzame bijlegging van arbeidsgeschillen, een regeling van arbeidsbemiddeling en werkloosheidsverzekering, een wetsontwerp over de rechtstoestand van ambtenaren. Gelet op de dure plannen wordt er zorg uitgesproken over rijksinkomsten en rijksuitgaven. Niet zonder reden. In de staatsbegroting van 1920 worden de uitgaven geraamd op 556.611.352 guldens en 3 ½ cent en de tekorten op 176.822.496 guldens en 17 ½ cent. Daar krijgt een minister van Financiën slapeloze nachten van. Het kabinet kiest een paar extra inkomstenbronnen die nog steeds actueel zijn: een belasting op uitgaven van weelde waaronder te verstaan tabak, sigaretten en sigaren. Wettelijke bepalingen tegen het maken van woekerwinsten zullen worden voorgesteld.

Wilhelm II, oorlogsmisdadiger

Nooit meer oorlog, affiche ontworpen door Käthe Kollwitz

Het Nederlandse staatshoofd leidde een geïsoleerd bestaan, maar iets van de roerige wereld om haar heen zal haar niet zijn ontgaan. Eenzaam, maar niet helemaal alleen. Op maandag 18 november 1918 had ze zich op het Malieveld laten toejuichen door een grote menigte na de mislukte poging van de leider van de sociaal-democraten Pieter Jelles Troelstra om de macht te grijpen. Wilhelmina had vrienden en verwanten verloren uit de ooit machtige monarchieën. Even had haar troon ook gewankeld. We vinden er natuurlijk geen woord van terug in de Troonrede. Maar naast de mooie hoed, had Wilhelmina ook boter op het hoofd.  Op  aandringen van de majesteit was de regering er toe overgegaan haar bloedverwant keizer Wilhelm II asiel in ons land te verlenen.  Wilhelm beriep zich er graag op een neef van Wilhelmina te zijn. Het lot is niet altijd rechtvaardig. Terwijl Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg zich als weinigen in Duitsland hadden durven verzetten tegen de oorlog  – ze werden daarvoor in de gevangenis gezet en uiteindelijk door reactionaire elementen vermoord – kreeg Wilhelm II gastvrijheid  in Nederland. Men zou verwachten dat de keizer in de jaren van zijn verblijf in Huis Doorn tot bezinning zou komen. Maar neen, in juni 1940 feliciteerde Wilhelm II dictator en massamoordenaar Hitler nog met de capitulatie van Frankrijk. In Groot-Brittannië, België, Frankrijk, de Verenigde Staten, wilde men dat de meest verantwoordelijke persoon voor het leed van de verschrikkelijke wereldoorlog zijn gerechte straf zou ondergaan. Hang the Kaiser, ophangen aan de hoogste boom, waren de koppen in de kranten. Verzoeken om uitlevering van de oorlogsmisdadiger legde het kabinet-Ruys de Beerenbrouck ter zijde.

Harry Peer

September 2019

 

x) De neutraliteit verhinderde niet dat er 1200 zeelieden om het leven kwamen door mijnen en Duitse duikboten. De Britse luchtmacht bombardeerde per ongeluk Zierikzee, Goes en Sluis.