Het geheugen van de vakbeweging

Cort van der Linden

Prinsjesdag 1917

Opmerkelijk genoeg was koningin Wilhelmina afwezig bij de opening van de Staten-Generaal op dinsdag 18 september 1917. Moest zij nog bijkomen van het treinongeluk drie maanden daarvoor? Wilhelmina was een van de passagiers van de trein die op donderdag 7 juni ten zuiden van Houten ontspoorde. Daarbij vielen elf gewonden. De oorzaak van de ramp klinkt vertrouwd. Een commissie stelde vast dat “het spoor was gaan kruipen” vanwege de warmte die middag. De rails waren te breed geworden voor de assen van de wagens waardoor deze doorzakten.  Vanwege de afwezigheid van het staatshoofd sprak minister-president Cort van der Linden de openingsrede op Prinsjesdag uit. Hij hield het kort: wees “op de verschrikkelijke worsteling der volken” en dat “Nederland zich gereed moest houden een mogelijke inbreuk op haar neutraliteit af te weren”.  De minister-president noemde ook nog dat de voorziening van ons volk met levensbehoeften en grondstoffen voor onze nijverheid voortdurend moeilijker werd.  Het is een voorzichtige verwijzing naar de schaarste op allerlei terreinen van het maatschappelijk leven met als gevolg sociale ellende en verzet van de burger. Koningin Wilhelmina en prins Hendrik leefden mee met het volk en bezochten op 13 april de centrale keuken in Rotterdam. Het baatte niet of misschien ook wel, want de maanden erop namen de mensen in Rotterdam en Amsterdam het heft zelf in handen om aan de honger te ontkomen. Het meest bekend zijn de arbeidersvrouwen die eind juni in de hoofdstad een legerschuit met aardappelen probeerden buit te maken. Dat liep uit tot wat het Aardappeloproer is gaan heten, waarbij 9 doden en 114 gewonden te betreuren vielen. Hierover geen woord in de Openingsrede. In de Troonrede wordt altijd in algemene bewoordingen over de sociaaleconomische en financiële staat van ons land (met af en toe een morele opkikker)  geschreven. In 1917 lezen we dus evenmin over bijvoorbeeld  de recente havenstakingen in Amsterdam en Rotterdam en de staking die op 21 juni uitbrak in de Limburgse mijnen en 9 dagen duurde. De inzet van de staking was de invoering van minimumlonen en bij de particuliere mijnen een verkorting van de ondergrondse verblijfsduur van 8 ½ tot 8 uur, zoals deze ook bij de staatsmijnen bestond. De eisen van de Algemene Nederlandse Mijnwerkersbond werden niet ingewilligd.  De minister-president had ook nog kunnen wijzen op wat er buiten onze grenzen gebeurde: op de Februari -revolutie in Rusland en tsaar Nicolaas II die werd afgezet, op de escalatie van de oorlog op zee, op de deelname van de Verenigde Staten aan de oorlog, op de Slag om Passchendale.

Najaar 1917

Najaar 1917 zou er nog veel op politiek vlak gebeuren. Ook van wereldhistorische betekenis. We noemen de belangrijkste binnenlandse en buitenlandse gebeurtenis. Na decennia van massale arbeidersdemonstraties en heftige politieke debatten bereikten politici in ons land een compromis over kiesrecht en bijzonder onderwijs. Mannen (boven de 25 jaar) krijgen het algemeen kiesrecht en vrouwen het passief kiesrecht. Tevens komt er een eind aan het districtenstelsel.  In september 1918 gaat er één door mannen gekozen vrouw, Suze Groeneweg van de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij, deel uitmaken van de Tweede Kamer. En het bijzonder onderwijs wordt gelijk gesteld aan het openbaar onderwijs (art. 23 Grondwet, vrijheid van onderwijs).

In Rusland nemen Lenin en zijn bolsjewistische kameraden met een staatsgreep op 25 oktober/7 november de macht over. Lenin doet waar de Duitse legertop (die hem de gelegenheid gaf in april 1917 in een verzegelde trein vanuit Zwitserland naar Petrograd te reizen) op hoopte. Op 15 december tekent Rusland een wapenstilstand met Duitsland. De Vrede van Brest-Litovsk van 3 maart 1918 maakt een eind aan de Russische deelname aan de Groote Oorlog.  De burgeroorlog die in de nieuwe staat de Sovjet-Unie uitbreekt tussen de “Roden” en de “Witten” (die gesteund worden door de westerse mogendheden) wordt uiteindelijk na een bloedige strijd in 1921 gewonnen door het Rode Leger onder leiding van Trotski.

Harry Peer

september 2017