Het geheugen van de vakbeweging

Pieter Jelles Troelstra

Politicus uit hartstocht

Met veel plezier heb ik Politicus uit hartstocht, de door Piet Hagen geschreven biografie van Pieter Jelles Troelstra (1860-1930) gelezen. Het boek leest als een trein, is trefzeker in aanduidingen. De auteur heeft natuurlijk moeten selecteren uit het drukke en veelbewogen leven van de hoofdpersoon, maar hij heeft mij een aansprekend beeld gegeven van Troelstra, zijn drijfveren, gevoelsleven, omringende wereld en activiteiten.

Pieter Jelles Troelstra, Zoekend naar balans tussen ideaal en werkelijkheidPieter Jelles Troelstra, Zoekend naar balans tussen ideaal en werkelijkheid

We ontmoeten Pieter Jelles, van zijn jeugd tot in zijn ouderdom; maken hem mee in zijn verhouding tot de twee Sjoukjes, vader en broer, de kinderen Dieuwke en Jelle, zijn sociaal-democratische metgezellen en politieke tegenstanders. Hagen heeft de persoonlijke kanten soepel verweven in de politieke strijd van Troelstra binnen de sociaal-democratie en de arbeidersbeweging. We raken goed op hoogte van de grote politieke en sociale vraagstukken uit het eind van de negentiende en de eerste decennia van de twintigste eeuw. In 2005 verscheen van de hand van Aukje Holtrop de eveneens mooie biografie over Nynke van Hichtum, de schrijversnaam van Troelstra’s eerste echtgenote Sjoukje Bokma de Boer. Troelstra nam er natuurlijk een belangrijke plaats in. In Politicus uit hartstocht maken we uitgebreider kennis met hem. 
Troelstra was meer dan een van de oprichters van de SDAP in 1894, de sociaal-democratisch leider of een kundig debater en parlementariër. Door zijn inzet, gedrevenheid en authenticiteit, “Ik moet het is mijn roeping”, werd hij in eigen kring steeds meer geëerd en zelfs vereerd, een profeet voor het lijdende en strijdende proletariaat. Politici uit liberale, katholieke en protestantse kring vonden in hem een geduchte tegenstander die zij het liefst verre van zich hielden. De waardering kwam pas echt toen hij het politieke strijdtoneel had verlaten. Troelstra was een gevoelig mens, die steeds de balans zocht tussen het schone ideaal en de harde werkelijkheid. Als jonge sociaal advocaat hielp hij arbeiders en leerde hun wereld kennen. Troelstra was ook een Fries dichter en journalist. Hagen citeert Troelstra regelmatig, bijvoorbeeld over de voortzetting van de oude antithesepolitiek in de jaren twintig; dan merken we hoe Troelstra’s beeldende taal tot het gemoed van de mensen moet hebben gesproken: “Men heeft zo het gevoel dat men het volgende heeft bijgewoond. In een reusachtige stembus worden achtereenvolgens gestopt een katholiek priester die zijn rozenkrans bidt (….) en een protestantse dominee die ernstig in de bijbel leest; de stembus wordt dichtgemaakt, er is een beetje wierook, (…..) en op een gegeven moment   (…..) heeft het altaar plaatsgemaakt voor een brandkast, de bijbel voor een kasboek, (….) en verschijnt het hoofd van een bankierskantoor die begint zijn guldens te tellen”. In 1913 behaalde de SDAP een grote verkiezingsoverwinning. Koningin Wilhelmina naar aanleiding van haar gesprek met de leider der sociaal-democraten: “Troelstra is een genie maar een vermoeiend genie, van een soort dat ik nog nooit ontmoet heb, af en toe opgaande in een lichtelaaie van geestdrift en politieke hartstocht heel op zijn eentje als hij komt op punten waarop hij gloeit. Ik zou niet gaarne die anderhalf uur inspannend luisteren hebben gemist. Hij is beslist de knapste van de ter conferentie ontbodenen, doodjammer dat hij tot die partij behoort; als groot Nederlander kan ik trots op zijn kunnen zijn en zou hij zoveel te gebruiken zijn”.
 In de biografie is vanzelfsprekend ook het een en ander te lezen over de verhouding van de partij tot de vakorganisatie en de hoop van Troelstra bij het bereiken van het algemeen kiesrecht door te kunnen breken tot de protestants-christelijke en rooms-katholieke arbeiders.
Het is een boeiend boek, 819 bladzijden lang. Voorts kan de lezer nog 150 bladzijden literatuur, noten en registers doornemen. Het is ongelooflijk jammer dat het Troelstra-oord in Beekbergen door brand is verwoest, maar Troelstra leeft voort.

Harry Peer
Dwarsligger VHV Nieuwsbrief, oktober 2010