Het geheugen van de vakbeweging

Petrus – Peerke – Donders (1809-1887)

“Bekendste Tilburger aller tijden”

Peerke Donders, arbeidersjongen, apostel der melaatsen

De beroemdste inwoner uit de geschiedenis van Tilburg is Petrus (Peerke) Donders. Je hoeft niet uit deze stad of uit de provincie Noord-Brabant te komen om te weten wie Peerke Donders is. In heel katholiek Nederland en in Suriname werd en wordt de apostel der melaatsen als een voorbeeld van onbaatzuchtige en liefdevolle  inzet voor de medemens gezien. De naam van de priester is verbonden met noties als naastenliefde en sociale rechtvaardigheid. Peerke Donders is een bron van inspiratie. Voor gelovigen en niet-gelovigen. De huidige armoedebestrijding in Tilburg is met de grote stadgenoot verbonden.

Peerke’s achtergrond komt overeen met die van veel arbeiderskinderen uit het begin van de negentiende eeuw.  Hij is in Tilburg geboren op 27 oktober 1809 in een straatarm arbeidersgezin. Vader Arnold was huiswever voor een lakenfabriek,  moeder spinster. Arnolds eerste twee echtgenotes en drie kinderen stierven op jonge leeftijd. Op Arnolds tweede vrouw Petronella van den Brekel overleed toen Peerke 6 jaar was. Een jaar later hertrouwde Arnold voor de derde keer. Johanna Maria van de Pas was naar verluidt een goede stiefmoeder voor Peerke en diens jongere broer Martin.

Het geloof speelde een belangrijke rol in het leven van Peerke. Al jong wilde hij priester worden. Dat had heel wat voeten in de aarde, want dat konden zijn ouders niet betalen. Met ondersteuning van weldoeners lukte het Peerke uiteindelijk toch om op 22-jarige leeftijd op het kleinseminarie Beekvliet in Sint-Michielsgestel de studie te beginnen. Wel  tussen leerlingen die jaren jonger waren dan hij en aanvankelijk ook nog als knecht. In het begin was het moeilijk. Hij moest zich een plaats verwerven tussen zijn medestudenten en  veel lacunes in zijn kennis opvullen. Peerkes godsvertrouwen, werklust en doorzettingsvermogen maakten grote indruk op zijn omgeving. In 1837 volgde het grootseminarie in Haaren. Op 5 juni 1841werd Peerke tot priester gewijd. Een jaar later nam hij afscheid van zijn studiegenoten, professoren en familieleden. Peerke vertrok naar Suriname. Hij zou nooit meer terug keren in Nederland.

Slavernij

Peerke was in armoede opgegroeid, werkte als kind al aan het weefgetouw, in zijn piepklein ouderlijk huis was geen stromend water, douche of wc.  Hij kende dus uit eigen ervaring de toestand  van gewone mensen, arbeiders in Nederland.  In Suriname kwam de missionaris in een andere harde wereld terecht, die van de slavenhouders. Peerke was volkomen ontdaan van het ellendige lot van de slaafgemaakten en het brute optreden van de autoriteiten.  We weten daarvan door de brieven die hij aan allerlei personen in Nederland heeft geschreven. Aan Mgr. Van Someren in 1846: “O, had men hier zooveel zorg voor het behoud en welzijn der slaven, als men in Europa voor de lastdieren heeft, dan zou het er beter uitzien (…) en wil mij dus liever bepalen met een diep medelijden uit te roepen: “Wee! Wee!, Suriname in de grooten Oordeelsdag!!. Wee! Wee!, Ja, duizendmaal wee den Europeanen, den eigenaren van plantageslaven, den administrateuren, den directeuren en blank-officieren, die allen over de slaven heerschen!!! Ongelukkig zij, die zich met het zweet en bloed verrijken van die arme slaven, die geen verdedigers vinden dan God!”. Deze bijna bijbelse uithaal naar de vervloekte koloniale onderdrukker  raakt de lezer als de mokerslag van de Max Havelaar van Multatuli en Wij slaven van Suriname van Anton de Kom. De ellende en het onrecht dat de slaafgemaakten werd aangedaan was voor Peerke moeilijk te verteren. Zijn verzet daartegen leverde hem de vijandschap op van bepaalde slavenhandelaars en plantagehouders.

Batavia

Blik op Batavia aan de Coppenamarivier

De magische klank van de toegewijde priester hangt al meer dan een halve eeuw in mijn geheugen.  In januari 2019 was ik in Suriname. Ik maakte in Paramaribo dan ook dankbaar gebruik van het aanbod voor een bezoek aan Batavia. Een reis met auto en korjaal naar de melaatsenkolonie aan de Coppenamerivier. Peerke werkte de eerste jaren van zijn verblijf in Suriname als kapelaan in Paramaribo en vanaf 1855 bijna onafgebroken in Batavia. Daar heeft hij de melaatsen gewassen, gekleed, gevoed, opgebeurd, hun vaak afschuwelijke wonden verbonden. En wat zielzorg betreft: de mis opgedragen, gedoopt, de communie gegeven, de biecht afgenomen, naar hen geluisterd en met en voor hen gebeden. In 1867 trad de priester toe tot de Congregatie der Redemptoristen. Het leidde ertoe dat de pater zijn werkkring uitbreidde om vanuit Batavia het Evangelie te verkondigen aan de indianen en marrons (weggevluchte slaven) die in dorpen verder weg in het oerwoud woonden. De missionaris had moeite met andere religieuze gebruiken: “Onderweg passeerden wij een zeer groote kakanterieboom, aanmerkenswaardig omdat de duivel daar zijne hulde ontvangt, want deze boom wordt door de Indianen als God aanbeden en hier komen zij de eieren van hunnen kieken ten offer brengen. Met innige droefheid en medelijden sloeg ik mijne oogen op deze plaats en bad God”.

Het graf van Peerke Donders in Batavia

Peerke Donders stierf aan een nierontsteking op 14 januari 1887. Er is nog niet zo lang geleden wetenschappelijk vastgesteld dat hij niet aan lepra is overleden. Peerke had een tenger postuur; in zijn jeugd was hij vaak ziek en zo zwak dat zijn vader hem bij regenachtig weer in een meelzak van school haalde. Noem het een wonder dat Peerke met die achtergrond en zijn tweede leven in het drukkende tropische klimaat tussen de melaatsen in Suriname de voor die tijd hoge leeftijd van 77 jaar bereikte. Peerke vond zijn laatste rustplaats in Batavia en werd in 1900 herbegraven in Paramaribo. Daar heb ik op maandagavond 14 januari  jongstleden de Heilige Mis in de prachtige Petrus en Paulus-basiliek ter ere van Peerke Donders bijgewoond. Een bijzondere ervaring.

Tilburg

In Tilburg heeft Peerke Donders de eretitel gekregen van “Bekendste  Tilburger aller tijden”. Pater Donders hoort ook thuis in de canon van de Surinaamse geschiedenis,  met de leiders van slavenopstanden als Boni, Baron en Jolicoeur en de journalist, revolutionair en verzetsstrijder Anton de Kom. De lezer hoeft niet helemaal naar Suriname af te reizen om met Peerke Donders kennis te maken. De pater is in 1982 zalig verklaard en in Tilburg doen ze er net als in Suriname alles aan om hem ook nog officieel heilig te doen verklaren. “Heilig is hij natuurlijk allang”, vertelde een zuster me in de kerk in Paramaribo. Maar daarvoor moet nog een wonderbaarlijke  genezing plaatsvinden.

Grafsteen Peerke Donders in de Petrus en Paulus Kathedraal van Paramaribo

We gaan niet helemaal op de knieën voor Petrus Donders. Gloria  Wekker wees er in de Peerke Donders lezing in 2016 op dat de pater een kind van zijn tijd was en hij de godsdienst van de marrons als afgoderij beschouwde. In zijn bekeringsdrift vernietigde hij de heiligdommen van de marrons. Dat getuigt van weinig respect voor een van het katholieke geloof afwijkende cultuur en godsdienst. Die attitude herinnert  aan Bonifatius, die in 754 bij Dokkum door de Friezen om het leven werd gebracht omdat hij hun heilige boom had geveld.

Tilburg werd door de geallieerden bevrijd op 27 oktober 1944, de geboortedag van Peerke Donders. Meer dan toeval vinden veel gelovigen.  In Tilburg-Noord staat een replica van Peerke’s geboortehuis. Er is een park, een kapel, het Peerke Donders Paviljoen, het Museum voor Naastenliefde en een café-restaurant. In de in 1923 gebouwde kapel wordt nog steeds elke dinsdagmiddag een zogeheten “smeekuur” gehouden. Deze plek was in de eerste naoorlogse jaren het eindpunt van bedevaartstochten met soms meer dan 10.000 mensen. Allerlei roomskatholieke organisaties en verenigingen waren daarbij vertegenwoordigd. De  Katholieke Arbeidersbeweging (KAB) vanzelfsprekend eveneens.

Harry Peer

februari 2019

Geraadpleegde literatuur:

André van Dongen & Ronald Peeters, Peerke Donders. Een leven in brieven, Tilburg 2009.

J.L.F. Dankelman, Peerke Donders: schering en inslag van zijn leven, Hilversum 1982.

Tijmen Bergen, red., PEERKE, een uitgave van de Stichting Vrienden van Petrus Donkers, januari 2017.