Het geheugen van de vakbeweging

Bondsblad van de Algemene Nederlandse Stukadoorsbond
Bondsblad van de Algemene Nederlandse Stukadoorsbond

Gijs Rijsdijk blikt terug (2)

De Stukadoor opgeheven

Oud-metselaar / -tegelzetter en bondsbestuurder van FNV Bouw, Gijs Rijsdijk,  is gedoken in de geschiedenis van de afdeling Dordrecht van zijn bond. Hij bestudeerde de notulen van de laatste vergadering in oorlogstijd en vergeleek die met het verslag van de eerste vergadering na de bevrijding. En spitste zijn bevindingen toe op de opheffing van de Algemene Nederlandse Stukadoorsbond (ANSB).

Het blad de Stukadoor als Vakbondsblad van de Algemene Nederlandse Stukadoorsbond, aan gesloten bij het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV), is een belangrijke informatiebron voor de leden. In de Stukadoor van 21 december 1940 staat de mededeling dat het blad wordt opgeheven ten gevolge van een besluit van Henk Woudenberg, de door de bezetter aangewezen Commissaris van het NVV. Vanaf januari 1941 verschijnt er voor alle leden van het NVV het blad ,,De Arbeid” met daarin een algemeen sociaaleconomisch deel, terwijl daarnaast een deel is gewijd aan de eigen sector zoals nieuws uit het stukadoorsbedrijf en voor metaalbewerkers uit het metaalbedrijf. Verzorgd door de redacteuren van de oude vakbladen.

Gemengde gevoelens

Gijs Rijsdijk, auteur van dit artikel
Gijs Rijsdijk, auteur van dit artikel

Antoon Poptie schrijft “dat velen die het vakblad lazen de ontwikkeling met gemengde gevoelens zullen ontvangen, degenen die het niet lazen, zullen het aanvaarden met de gedachte wat kan het mij schelen.” Daarna geeft hij een overzicht van de geschiedenis van het blad, aanvangend in september 1903 toen de bond nog aangesloten was bij het Nationaal Arbeids Secretariaat (NAS). Wat duurde tot april 1908.  Daarna verscheen het als orgaan van de ANSB. Hij noemt de verschillende redacteuren. Allereerst P.J.Helsdingen, (Rotterdam tot juli 1904), C. Willers (Rotterdam tot maart 1908), Harry Swinkels (Amsterdam, soms vervangen door D.v.d.Weide, tot april 1908) H.C.de Zeeuw(Haarlem, tot december 1929), A. Poptie (tot eind 1940). Poptie eindigt als volgt: ,,Dat wij dus met een gevoel van weemoed afscheid nemen van onze krant en de lezers nemen, zal wel niet nader gemotiveerd behoeven te worden. Wij hopen echter in onze nieuwe functie als medewerker van de ,,Arbeid” de leden en lezers van de ,,Arbeid” betreffende het bedrijf en de organisatie zoveel mogelijk van voorlichting te kunnen dienen.” De laatste zinnen van het artikel zijn de volgende. ,,Wij nemen hiermede dus als redacteur van de ,,Stukadoor”afscheid van de leden en lezers, maar vertrouwen ook in onze nieuwe functie de belangstelling, sympathie en medewerking te zullen onder vinden, die wij als redacteur van ,,De Stukadoor” hebben ondervonden.” Poptie verwijst ernaar dat hij medewerker wordt van het blad ,,De Arbeid” en voortaan langs die weg de leden geïnformeerd zullen worden inzake het bedrijf en de organisatie. Exit het Stukadoorsblad. En minder informatie over de afdelingen. Zoals de afdeling Dordrecht. Meer ellende volgde voor de Bond.

De Stukadoorsbond ANSB opgeheven

Passage uit Loe de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden, over de Dordtse bestuurder J. van den Kerkhoff
Passage uit Loe de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden, over de bondsbestuurder J. van den Kerkhoff

Op 25  februari 1941 breekt de bekende Februaristaking uit in Amsterdam en omgeving, hij duurde 2 dagen en was een protest tegen de steeds toenemende greep van de bezetter op de Nederlandse samenleving zoals met name de behandeling van Joden. De staking hoofdzakelijk vanuit de de CPN georganiseerd en wordt nog steeds jaarlijks herdacht bij het beeld de Dokwerker van Mari Andriessen in Amsterdam. Theun de Vries heeft er onder de titel Februari, een uitvoerige roman over geschreven. De beroering die het veroorzaakte stond niet in de weg dat er in deze dagen een eind kwam aan de zelfstandige stukadoorsbond ANSB en ook aan de nog zelfstandige Nederlandse Schilders Gezellenbond (NSGB) die ook een afdeling in Dordrecht had. En ook bij het NVV was aangesloten.

In opdracht van de commissaris van het NVV werd er door de besturen van de Algemene Nederlandse Bouwarbeidersbond (ANB), ANSB en NSGB op 21 februari het overleg gestart om tot een fusie van de drie bonden te komen. Het overleg eindigde op 27 februari met een document waarin de fusie technisch bestuurlijk en financieel werd geregeld. De gesprekken stonden onder leiding van de penningmeester van de NSGB,  de NSB-er Kaub daar gedropt door de bezetter.

Op 1 maart 1941 ging de fusie in. Afgedwongen door de bezetter maar onder de bezoldigde bestuurders leefde de wens al langer, lezen we bij Leusink. De Schilders- en Stukadoorsbondsleden zelf hebben zich daardoor eerder niet laten overhalen en zich altijd uitgesproken voor een eigen bond. Geregeld werd dat de leden schilders en stukadoors overgedragen werden aan de ANB en dat gebeurde ook op afdelingsniveau.

De ledentallen waren op 22 februari landelijk:

  • ANB 31.691. en 484 afdelingen. De ANB had als gevolg van de opheffing van het NAS in 1941 er ruim 2000 leden bijgekregen.
  • NSGB 6.583 leden en 125 afdelingen
  • ANSB 2.061 leden en 46 afdelingen.

Het ledental van de Stukadoorsbond afdeling Dordrecht eind 1939/40 was circa 58 leden, van de ANB 358, van wie 3 stukadoors, afdeling Dubbeldam 95 leden en 0 stukadoors. Landelijk en plaatselijk werden vakgroepen gevormd om de eigen belangenbehartiging vorm te geven. (De katholieke bouwbond  St. Joseph had in Dordrecht 63 leden van wie 5 stukadoors). Dit alles volgens de jaarverslagen verschenen in 1940.

Landelijk is het zo geregeld dat Antoon Poptie lid wordt van het bondsbestuur van de ANB met als taak ‘Secretaris en Redacteur groep stukadoors’. Het bestuur stond onder leiding van Geert Klein. De berichtgeving aan de leden wordt verzorgd via het vakblad ,,De Bouwer” een bijlage van het blad Arbeid. In De Bouwer van 16 mei 1941 meldt Poptie, dat het overgrote deel van de stukadoors lid zijn gebleven en dat persoonlijk bevestigen door de contributie aan de ANB te betalen.

De Afdeling Dordrecht van de ANB in de oorlog 1940-45

Hoe het in de afdelingen uitpakte is me niet helemaal helder, voor Dordrecht werd – zo staat in de Bouwer van 13 juni 1941 – Jan de Keijzer, de secretaris van voorheen de ANSB-afdeling Dordrecht lid van het afdelingsbestuur van de ANB. Per 1 juni bestond het Dordtse ANB-bestuur uit voorzitter J.P. de Klundert, Joh. Roza secretaris-penningmeester, J.W. de Klerk 2e voorzitter, D. van Leeuwen, 2e secretaris,  J de Keijzer, 2e penningmeester A.Veth en bestuursleden  P. Bakker,  A. Beijer en  B. Bras. De huisadressen stonden er ook bij vermeld. Leuk is dat A. Veth, de vader is van Rie van der Linden getrouwd met de in Bouwbondkringen bekende bondsbestuurder, Jaap van der Linden. Deze kwam van ‘s Gravendeel.

De ANB kende ook een district Dordrecht nummer X waaronder de afdeling viel . In 1941 was T. Bleeker sinds 1933 daarvan de districtsbestuurder. Hij was voorafgegaan door J. Kuhn, die sinds 1920 in Dordrecht actief was en in 1932 met pensioen ging. Voor deze informatie vallen we weer terug op Leusink. Hij meldt ook dat T. Bleeker samen met de bondsfunctionarissen. H. Kaper, J. v.d. Kerkhoff en F. Mulder, begin mei 1942 als gijzelaar werden opgesloten in St. Michielsgestel. J. v.d. Kerkhoff is in oktober 1942 gefusilleerd. (zie kader)

Terug naar T. Bleeker. In het boekenbezit van Jaap van der Linden (overleden op 17 mei 2017) bleek zich een notulenboek van ledenvergaderingen van de afdeling Dordrecht van de ANB te bevinden, dat loopt van 8 februari 1935  tot 1 april 1947. Twee verslagen/notulen uit die periode geven enig nader inzicht.

Omslag Notulenboek ANB, afdeling Dordrecht, van 8 februari 1935 tot 1 april 1947
Omslag Notulenboek ANB, afdeling Dordrecht, van 8 februari 1935 tot 1 april 1947

Allereerst die van 18 juli 1941. De vergadering wordt gehouden in het Werkmansgebouw. De ANB-notulen beginnen met het welkom heten van de enkele aanwezige stukadoors en schilders. Er waren totaal 44 leden aanwezig, onder wie Bleeker. Opvallend is dat niet naar de uitgebroken bezetting wordt verwezen, er is aandacht voor het feit dat als gevolg van de fusie de stukadoors een lagere uitkering krijgen van fl. 16,50 naar fl 12,90, terwijl ze ook nog 0.6 cent meer premie per week moeten betalen.  (Ik neem aan dat hierover een WW-uitkering wordt gesproken). Verder is in de vergadering veel aandacht voor de aanstelling van Roza tot vrijgestelde in de afdeling, als opvolger van J.P. de Klundert.

Er waren verschillende kandidaten voor die functie. Het leidde dan ook tot veel discussie en beschuldigingen en dergelijke, zo blijkt uit het verslag. Schijnbaar heeft de gang van zaken geleid tot een brief aan Woudenberg, iets wat door Bleeker werd betreurd. Kortom veel lokaal van belang zijnde zaken, weinig over de bezetting. (Specifieke namen noemen vind ik moeilijk omdat er gauw misverstanden uit ontstaan.) Bleeker moest een en ander weerleggen en slaagde daarin. Allereerst merkte hij op dat hij de vertrouwensman was van de bestuursleden en ook van vele leden en nauw was betrokken bij de benoeming. Hij verwees ernaar, dat waar er gevraagd werd of de gang van zaken niet in strijd was met de reglementen, dat genoegzaam bekend moest zijn dat deze door de gewijzigde  omstandigheden buiten werking waren gesteld. Het had in het vakblad gestaan.

Aan de discussie namen deel V.d. Kleij, Danen, Westdijk, Smit, De Klerk. Bekende Dordtse namen in de bouwwereld van die tijd. Net zoals die van Roza en De Klundert, die ook zeer actief was in de Dordrechtse bestuurdersbond, onder andere als penningmeester.. Over hen is nog jaren met waardering gesproken. ook in de katholieke bouwvakbeweging waarvan ik in 1964 lid werd. De vergadering eindigt met de oproep om lid te blijven van de organisatie.

De notulen zijn op 31 oktober 1941 gelezen en goedgekeurd in de bestuursvergadering en getekend  door voorzitter J.P. de Klundert en secretaris J. de Keizer. Deze vergadering is de laatste ledenvergadering in oorlogstijd, zo blijkt uit het verslag van de volgende op 27 augustus 1945.

Die ledenvergadering vindt plaats in Americain aan de Groenmarkt en wordt bijgewoond door 50 leden. De voorzitter opent met de opmerking dat het 5 jaar geleden is dat ze weer in een vrije vergadering bijeen zijn. ,,De vakbeweging heeft in de bezettingsjaren voor moeilijke problemen gestaan. Wij op een kortere duur van de oorlog hadden gerekend en daarom geprobeerd hebben om bij elkaar te blijven maar op den duur bleek dat onmogelijk”. Ik ga verder: ,,Op 1 Mei 1942 werd het NAF (Nationaal Arbeids Front) opgericht en toen hebben we de zaak verlaten. Op 3 mei 1942 heeft het afdelingsbestuur nog een vergadering gehouden en daar werd besloten om per circulaire de leden te adviseren zich niet aan te sluiten bij het NAF. Deze circulaire heeft de leden nooit bereikt in verband met de arrestatie van Bleeker. Later bleek dat het niets met de organisatie had uit te staan”.

Ik citeer verder. ,,Het HB en het NVV hebben in de oorlogsjaren niet stilgezeten en spreker wijst naar de loonsverhoging. Dat er aan gewerkt wordt om Dordt in de 2e klas te krijgen.(er waren op dat moment 6 gemeenteklassen, schr). Wij hebben goede verwachtingen voor de toekomst maar daar zal veel arbeid en kennis voor nodig zijn. Spreker noemt de EVC een splitsing en hoopt dat de eenheid in onze afdeling blijft”.

Hierna gaat men verder met de ingekomen stukken. Na discussie gaat men over op de samenstelling van een nieuw bestuur. (Het zouden  9 mensen moeten zijn). Die wordt Roza, Bras, .J.P.de Klundert, Heiden, De Jong, Groeneveld en Van Leeuwen. Deze laatste stelt zich beschikbaar voor 1 jaar, omdat hij vindt dat er een schilder in het bestuur moet.

In de rondvraag komen nog aan die tijd gebonden vragen aan de orde, zoals de uitkering van pensioenen aan de leden, of er een brief geschreven kan worden aan de rijksbemiddelaars over werkschoenen en over het loon van griendwerkers.

De afdeling had in 1946 alweer 394 leden, blijkt uit de notulen van de ledenvergadering van 5 maart 1946. Het streven is te komen tot 450 leden. Het probleem van de gemeenteklasse-indeling was nog niet opgelost. Er zijn verslagen van ledenvergaderingen van 19 augustus 1945, 5 maart en 24 april 1946. Hier springt voor mij de vraag eruit, hoe men om moet gaan met NSB-ers op het werk. Het notulenboek bevat verslagen van ledenvergaderingen tot en met 1 april 1947.

Interessant is in dat laatste verslag dat in Dordt als regel 10% meer wordt betaald. Bleeker meldt dat ook hij een auto krijgt. Dit als reactie op opmerkingen dat de aannemers etc  in luxe auto’s rijden. Het gaat al weer goed! Bleeker hield kantoor in het Oranjepark 41 en bestreek van daaruit rond 1940 een enorm groot werkgebied en vele afdelingen. (zie foto)

Gijs Rijsdijk
april 2018

Download de handgeschreven notulen van 18 juli 1941 (in pdf-formaat)
En/of die van 27 augustus 1945 (in pdf-formaat)

Geraadpleegde literatuur:

A. Leusink, Op hechte fundamenten ((Amsterdam 1950)