Het geheugen van de vakbeweging

Op de Steiger

Het kan zijn dat mijn leeslust en de eerste belangstelling voor de vakbeweging in mijn jeugd is opgewekt door Op de Steiger, het bondsblad van de Rooms Katholieke Bouwvakarbeidersbond St. Joseph. Het was het weinige aan lectuur dat naast de Gelderlander en de Libelle in huis kwam. Met zes jaar kon ik lezen en liet ik het timmeren verder aan mijn vader over.

De bibliotheek werd voor mij wat de schatkamer voor Dagobert Duck was. Ik betwijfel of er een goede timmerman aan mij verloren is gegaan. Wat vertwijfeld kijk ik om me heen als er iets technisch moet gebeuren. Met bewondering denk ik dan aan allround vaklieden zoals mijn vader die van alle markten thuis was, meubels maakte, radio en televisie repareerde, schoenen lapte, loodgieterwerk verrichtte, zijn hele woning verbouwde, de moestuin onderhield en ons verraste met zelfgemaakt kinderspeelgoed. Vakmanschap is meesterwerk. Van oudsher zeker in de bouw.

De Nederlandsche R.K. Bouwvakarbeidersbond

In de ons omringende landen stonden een eeuw geleden de legers tegenover elkaar en sneuvelden miljoenen soldaten in de loopgraven. In 1917 stort in Rusland het tsarenrijk in en breekt de revolutie uit. De Amerikanen gaan meevechten aan de zijde van de Entente. Nederland blijft neutraal in de Grote Oorlog. Het vergt grote balanceerkunst van het kabinet-Cort van der Linden om buiten de strijd te blijven. Maar de gevolgen ervan voor het dagelijkse leven kan het niet voorkomen.

Om maar een paar voorbeelden te noemen. In januari 1917 wordt brood gerantsoeneerd, in februari gevolgd door rantsoenering van gas, elektriciteit en een aantal levensmiddelen. De eerste week van juli schrikt Nederland op van het aardappeloproer in Amsterdam, honderdduizenden jongemannen zijn gemobiliseerd. Maar het dagelijkse leven gaat door.

Medio mei 2017 vieren we dat honderd jaar geleden de Nederlandsche R.K. Bouwvakarbeidersbond in Utrecht werd opgericht. Op Hemelvaartsdag 17 mei 1917 komen de afgevaardigden van de drie bonden bijeen op de stichtingsvergadering in Utrecht die drie dagen zou duren. We hebben het dan over de organisaties van de kalk- en steenbewerkers, de schildersgezellen en de timmerlieden. Veel deelnemers hadden de oprichting van hun beroepsbond, die voortkwam uit plaatselijke vakverenigingen, aan het begin van de eeuw eveneens meegemaakt.

Op zaterdag  19 mei 1917 nemen ze het formele besluit eensgezind verder te gaan. De naar hun beroep genoemde bondsbladen – zoals de Katholieke Timmerman – worden opgeheven en er komt een nieuwe bredere publicatie voor terug.  Aanvankelijk met de naam de R.K. Bouwvakarbeider, later Op de Steiger. De bond sluit zich aan bij het R.K. Vakbureau en het weerstandsfonds.  Bij de stichting telt de vakbond 7820 leden verdeeld over 130 afdelingen.

Samen optrekken in katholiek verband

De arbeiders zien elkaar dagelijks op het werk, op de steiger, dus ligt het voor de hand om ook samen in de bond op te trekken. In de omgeving waarin ik opgroeide vanzelfsprekend in katholiek verband; de afstand tot andere gezindten was in het steeds verder verzuilende Nederland groot. In Noord-Brabant, Limburg en delen van Gelderland en Overijssel ademde je katholiek, de arbeider, de boer, de middenstander, de industrieel, de notabele. De standsverschillen werden sterk en soms pijnlijk gevoeld, maar het geloof gaf troost. Van de wieg tot het graf was de gelovige opgenomen in het rijke roomse leven.

De Volkskrant en de regionale katholieke bladen schreven je voor wat je moest denken en stemmen. Het episcopaat waakte over zijn schapen. Bij katholieke organisaties en verenigingen en dus ook de vakbond keek de geestelijk adviseur toe, meestal een pastoor of kapelaan. Wat meer over dit fenomeen dat nu is verdwenen.

Als vertegenwoordiger van God, de paus en de aartsbisschop en omdat hij veel had gestudeerd keken de arbeiders tegen deze priester op. Naar de driedeling van de socioloog Max Weber kunnen we de geestelijk adviseur geen charismatisch of rationeel gezag toeschrijven. Uit onderzoek weten we dat de geestelijk adviseur zelf vaak worstelde met zijn vage taakomschrijving  en verantwoordelijkheid.  Het vanuit de functie toegeschreven traditioneel gezag aan de priester kon niet verhinderen dat zijn wat ambivalente rol in de vakorganisatie daaraan afbreuk deed.

Het Tweede Vaticaans Concilie vormt een breuk met het verleden. Vanaf de tweede helft van de jaren zestig raken de bisschoppen hun greep op het kerkvolk kwijt en komen ze op een andere manier in het nieuws. De groeiende welvaart, de secularisatie, de ontzuiling, hoger onderwijs en de roep om democratisering geven met name jongeren een bredere kijk op de wereld en maken het hen gemakkelijker om aan zich aan de sfeer en de sociale conventies van het ouderlijke c.q. katholieke milieu te onttrekken. Het zijn factoren die ook de vakbeweging veranderen.

Een sterke bond. Een stevig bestuur

Weer terug naar 1917.  De aanvang van de fusiebijeenkomst op juist Hemelvaartsdag is misschien wel symbolisch. Hogere, langer nagestreefde doelen, worden korte tijd later gerealiseerd. Op 3 juli 1918 kunnen alle mannen boven de 24 jaar stemmen bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer. De vrouwen krijgen in 1919 het actieve kiesrecht. Hulde aan de mannen die in 1918 toch nog een vrouw en wel Suze Groeneweg van de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij de Tweede Kamer inloodsen.

Met de Arbeidswet van 1919 komt er een eind aan arbeidsdagen in sommige bedrijfstakken wel oplopend tot 15 uur. De arbeidsweek wordt tot 45 uur teruggebracht, al moet ook al gauw ook op zaterdag weer 8 uur worden gewerkt. In de bouw is sprake van zwaar werk, maar het maakt natuurlijk wel verschil of je twaalf of acht uur per dag moet sloven en in de vrije tijd kunt uitrusten en je familie nog eens ziet. Nog geen paradijs op aarde, maar het leven wordt voor gewone mensen wel een stuk draaglijker, aangenamer. De grotere en sterkere R.K. Bouwvakarbeidersbond komt op tijd, gelet op pogingen van de werkgevers tot aan uitsluiting toe om aan de vastgelegde lonen en andere arbeidsvoorwaarden in de collectieve arbeidsovereenkomst onderuit te komen.

Katholieke patroons gedragen zich in de praktijk tegenover hun arbeiders niet anders dan werkgevers van andere gezindte. Geestelijk adviseur van de nieuwe bond wordt pater A. Hoogstraten S.J. De bestuursleden komen uit de voorlopers. A.H. Smulders en C.A. van Zeeland van de timmerlieden worden respectievelijk secretaris-redacteur en penningmeester. A. Allesie van de R.K. Kalk- en Steenbewerkersbond wordt voorzitter en dat blijft hij tot zijn benoeming als wethouder van de gemeente Hilversum in 1923. Hij wordt opgevolgd door Jan Andriessen. Afrondend wat biografische gegevens over deze indrukwekkende man.

Andriessen verbindt meerdere opeenvolgende vakbonden in de bouwsector met elkaar. Geboren te Goor op 24 februari 1894 gaat hij daags na zijn dertiende verjaardag als leerjongen aan de slag in de textielfabriek van Jannink, wordt al gauw actief in de katholieke arbeidersbeweging en op zijn 25-ste aangesteld als bezoldigd propagandist van St. Joseph. Andriessen blijft slechts onderbroken door de oorlogsjaren voorzitter van de R.K. Bouwvakarbeidersbond tot 1946. Hij is enige tijd Eerste Kamerlid en Tweede Kamerlid (onder andere korte tijd waarnemend fractievoorzitter), van 1947 tot 1972 president-directeur bij Bredero´s Bouwbedrijf, voorzitter van de Katholieke Volkspartij en nog veel meer.

In de schets uit deel 6 van het Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland lezen we voorts dat Jan Andriessen vóór zijn dood in 1978 nog meemaakte dat zijn zoon Frans, die ook fractievoorzitter van de KVP was, benoemd werd tot minister van Financiën. Bij zijn dood stond Jan Andriessen – onder lidmaatschapsnummer 1 – nog steeds ingeschreven als lid van de Federatie Bouw- en Houtbonden van NKV en NVV. Welke hoge posten Jan Andriessen in zijn leven ook bekleedde, zijn hart bleef altijd bij zijn collega’s op de steiger. Op de steiger sta je trouwens ook hoog en het is bovendien een geweldige bron van informatie. Van de opvolger van die vakbond – de Bouw- en Houtbond FNV/FNV Bouw – komt binnenkort een mooi boek uit.

Harry Peer

februari 2017