Het geheugen van de vakbeweging

Mac Vijn – … een parel in de klassenstrijd,,, (foto buurtkrant Westerpost, oktober 2020)


Bevlogen vakbondsvrouw en arbeidsjurist

Mac Vijn (1954 – 2020)

‘Er is een land waar vrouwen willen wonen’, een land van gelijke beloning, gelijke kansen en recht.  De weg er naartoe is vol gaten, drempels en struikelblokken. Het leven van arbeidsrechtadvocaat Mac Vijn heeft in het teken gestaan van het plaveien van die weg, door het onrecht aan te vechten waar veel vrouwen op de arbeidsmarkt tegenaan lopen omdat zij vaak in atypische contracten werken. Omdat gelijke behandeling niet vanzelfsprekend is, ook niet bij de vakbeweging, die zeker in de jaren zeventig toen Mac begon, echt een mannenbolwerk was.

Feministe in de FNV,  Een rebelse meid….

Na een MBO-opleiding Sociaal Juridische Dienstverlening ging Mac Vijn in 1975 naar de Sociale Academie De Horst in Driebergen, richting Arbeidsverhoudingen en Personeelswerk . Ze liep stage bij het FNV-secretariaat voor vrouwelijke werknemers in Amsterdam, waar Elske ter Veld toen de positie van vrouwen op de agenda zette. In die tijd speelde de Vermogens Aanwas Deling, het idee om werknemers in de winst van het bedrijf te laten delen. Bij het Vrouwensecretariaat werd deze VAD omgebogen tot  Vermogens- en Afwasdeling. Mac Vijn schreef er haar scriptie over en publiceerde die in 1980 in de Soc. Fem. Teksten 4.

Belangenbehartiging voor vrouwen betekende voor Mac Vijn niet alleen gelijke beloning en gelijke behandeling op de werkplek, maar ook een gelijkwaardige verdeling van arbeid tussen de seksen binnen- en buitenshuis, inclusief ondersteunende collectieve voorzieningen zoals crêches.  In de toen actuele discussie of feministen wel binnen de vakbeweging konden werken of meer zouden kunnen bereiken met een aparte vrouwenvakbond, nam zij overtuigd stelling. Ondanks het feit dat socialistisch-feministische vrouwen met argusogen door de vrouwenbeweging werden bekeken als ze actief werden in de bestaande vakbonden, koos zij partij voor de FNV, met als argument: als je iets wilt bereiken kies je voor de grootste vakcentrale met de sterkste machtspositie.

In 1980 werd Mac Vijn kwestiebehandelaar bij de Voedingsbond FNV, individuele belangenbehartiging. Tegelijkertijd ging ze rechten studeren aan de Universiteit van Amsterdam. In 1988 ging zij, intussen Mr. M.A.C. Vijn, als juridisch medewerker naar de Industriebond FNV. Hier verschoof de aandacht naar collectieve belangenbehartiging: een kort geding bij een staking, het begeleiden van cao-onderhandelingen en het bewaken van de rechtspositie van de bond tegenover de werkgeversorganisatie, bijvoorbeeld in de metaalnijverheid. Mac Vijn viel als jurist op omdat zij lastige kwesties niet alleen deskundig maar ook begripvol benaderde. Juist als er fouten waren gemaakt bij het uitroepen van een staking, de situatie is dan al lastig genoeg, keek zij eerder naar wat er wel kon, dan naar wat er niet kon. Mari Martens herinnert zich dat Mac Vijn bij stakingen bij OCE en Rank Xerox, met veel energie rechtszaken heeft gewonnen, ‘een liefdevolle collega, haar manier van doen was niet oordelen, gewoon helpen.’ Bij de bestuurdersopleiding in Ginkelduin was Mac Vijn een graag geziene docent, om nieuwe bestuurders juridisch wegwijs te maken.

Algemeen verbindend verklaren

In Collectief geregeld, het rode boekje dat de  VHV bij het 10-jarig jubileum in 1993 heeft uitgegeven, schreef Mac Vijn over de ontwikkeling van cao-wetgeving, de sociaal-rechtelijke aspecten van de cao en wat werknemers en werkgevers daaraan hebben. Rechtskracht, werkingssfeer en jurisprudentie rond de wet Algemeen Verbindend Verklaren, helder op een rij.

De Industriebond maakte in die periode een voorzichtige kentering door naar meer diversiteit. Er kwamen meer vrouwen bij de Industriebond, maar vaak als eenling in hun team. Met Ineke de Deugd, sinds 1987 districtsbestuurder in Dordrecht, Saskia van Hoek, in 1988 in het Hoofdbestuur gekozen, en Els Hoogerhuis, vanaf 1989 op P&O, vormde Mac Vijn de bende van vier, een informele denktank alias actiegroep, die probeerde te kijken aan welke knoppen ze konden draaien om de positie van vrouwen te versterken. In die tijd, een absolute noodzaak.

Advocaat,  een Parel in de klassenstrijd….

Na een korte periode bij de Rechtskundige Dienst in Rotterdam ging Mac Vijn in juni 1998 bij het FNV Advocatenkantoor Oudenoord in Utrecht werken. ‘Oudenoord’ deed de hoger beroepszaken die van de rechtskundige dienst afkomstig waren. Haar toenmalige collega Govert Jan Knotter kon goed merken dat ze afkomstig was uit de Industriebond. ‘Mac Vijn had enorme feeling voor de belangen van blauwe boordenwerkers en ging strijdbaar individuele ontslagzaken aan, maar haalde net zo gedreven cao-verplichtingen binnen in het collectief belang. Daarnaast deed ze veel kort gedingen bij stakingen. Advocaten werden door de bonden wel als elitair gezien, maar Mac stond met de voeten in de klei.’

Opmerkelijk was een kort geding bij een staking van schoonmakers in Weert. De werkgever hield zich niet aan de afspraken die er waren gemaakt over hoeveel werk in hoe weinig tijd moest worden gedaan, de schoonmaaksters wilden staken maar er was formeel geen stakingstraject gelopen. De oplossing van Mac Vijn was toen, gewoon doen en we zien wel waar het op uitdraait. De Industriebond kreeg een stakingsverbod, maar de ‘eis in reconventie’ die Mac Vijn had gesteld, namelijk dat de bond ook van de werkgever iets te vorderen had, werd toegekend. De werkgever werd veroordeeld tot het betalen van een dwangsom omdat hij zich niet aan de afspraken had gehouden.

Briefkaart, tekst achterzijde: : “FNV Ledenservice biedt deskundig advies en hulp op het terrein van arbeid, sociale zekerheid en letselschade.”

In 2003 keerde Mac Vijn terug naar Amsterdam waar zij bij het advocatenkantoor Bosch en Ruiter, vanaf 2010 Bosch Advocaten, heeft gewerkt. Ook daar bleef zij een creatieve vakbondsadvocaat. In 2006 procedeerde zij namens de FNV tegen de Nederlandse Staat over een misleidende toelichting inzake het te gelde maken van niet-opgenomen vakantiedagen. De FNV ziet een jaarlijks minimum aantal doorbetaalde vakantiedagen als een recht, maar ook als noodzaak voor veilig en gezond werken. Werknemers moeten niet in de verleiding kunnen worden gebracht om die dagen niet op te nemen en later af te kunnen kopen. Onjuiste berichtgeving daarover door de overheid schaadt de belangen, niet alleen van de werknemers, maar ook van de FNV als belangenbehartiger. Er moest een uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie aan te pas komen en daarmee heeft zij deze zaak gewonnen.
Behalve met dit soort principiële zaken hield Mac Vijn zich bezig met zaken voor vrouwen die vanwege hun positie op de arbeidsmarkt tussen wal en schip vielen. Herstellen van weeffouten in de rafelranden van het recht, het kost jaren vasthoudendheid en een ijzeren doorzettingsvermogen, en veel compassie met de doelgroep om dat vol te kunnen houden.

Bekend is de alphahulpzaak. In 2009 begon Bureau Clara Wichmann samen met de Vereniging Vrouw en Recht een zaak om de positie van alphahulpen te verbeteren. De inzet was dat de thuiszorgorganisatie het loon bij ziekte moest doorbetalen. Mac Vijn, oprecht verontwaardigd dat zulke constructies als gevolg van bezuinigingen op de thuiszorg door de gemeentes aan de lopende band werden ‘uitgevonden’, procedeerde namens een alphahulp die vanwege een gebroken pols thuis was komen te zitten zonder inkomen. De alphahulp in kwestie kwam er op dat moment pas achter dat ze niet in dienst was van de thuiszorginstelling waar ze voor werkte, maar door het bemiddelingsbureau op het verkeerde been was gezet. De Abvakabo heeft in tweede instantie de Hoger Beroepszaak meegefinancierd. Hoewel  deze vrouw geen lid was wilde de bond er wel geld in steken, om hiermee de kwetsbare positie van alphahulpen op de kaart zetten. De zaak werd in 2013 gewonnen doordat het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden vaststelde dat er sprake was van een arbeidsovereenkomst. ‘Bemiddelingsbureaus werkten daarna een stuk transparanter’, aldus Jessica van Ruitenberg, in die tijd beleidsmedewerker voor de Thuiszorg.

Paddenstoelsector

Een heel andere tak van sport was de paddenstoelensector, waar Mac Vijn van  2012 tot 2016 een bijzondere rol heeft gespeeld. In deze sector was al jaren geen cao mogelijk, bedrijven hielden zich niet aan wet- en regelgeving omtrent lonen en arbeidsomstandigheden. De sfeer was dermate grimmig dat partijen zelfs niet meer met elkaar spraken. Ook goedwillende champignonkwekers hadden last van de boevenstreken in de sector. FNV Bondgenoten wist sociale partners uit de productie en de handel in paddenstoelen zo ver te krijgen de Stichting Fair Produce op te richten om een keurmerk in het leven te roepen. Normen stellen, geen kwaliteitskeurmerk voor de paddenstoel maar een eerlijk loon voor werknemers. Naast sociale partners zaten er onafhankelijke bestuursleden in het stichtingsbestuur en één van hen werd Mac Vijn.

Marcella Bense, FNV bestuurder Agrarisch Groen, weet nog goed hoe Mac Vijn te werk ging, niet alleen als autoriteit op het gebied van arbeidsvoorwaarden, maar in deze setting juist ook als mediator en coach. ‘Mac Vijn kon met veel gezag heel duidelijk aangeven wat er op de loonstrook moest staan, waarom het belangrijk was dat bedrijven zich op zijn minst aan het minimumloon gingen houden, wat het nut was van goede urenregistratie en inspectie, hoe je vakantiedagen berekent, de meest basale dingen dus. Zo heeft ze subtiel en met veel tactiek de werkgevers aan boord gekregen.’ Na vier jaar waren er gecertificeerde bedrijven die met trots spraken over goed werkgeverschap in de tuinbouwketen.

…In 2018 konden de gedupeerde vrouwen bij het UWV alsnog een uitkering van de Wet Arbeidsongeschiktheid Zelfstandigen (WAZ) aanvragen van € 5.600,- Van de ruim 18.000 aanvragen zijn er meer dan 17.000 toegekend.

Zwangerschapsuitkering voor zzp- vrouwen 

Het meest bekend is misschien wel de opzienbarende zaak over zwangerschapsuitkeringen voor vrouwelijke zelfstandigen. Als gevolg van een hiaat in de wetgeving was het voor naar schatting 20.000 zelfstandig ondernemende vrouwen in de periode 2004-2008 niet mogelijk een dergelijke uitkering te krijgen. Tot de Wet Arbeidsongeschiktheidsverzekering Zelfstandigen (WAZ) per augustus 2004 werd afgeschaft, was daar wel een wettelijke regeling voor. Een aantal leden van FNV KIEM, de NVJ en FNV Zelfstandigen heeft deze zaak aangekaart. Verschillende advocaten hebben zich hiermee bezig gehouden, tot de Hoge Raad  in 2011 bepaalde dat het VN Vrouwenverdrag, waar de vrouwen zich op beriepen, niet van toepassing kon zijn. Daarmee was de civielrechtelijke weg in Nederland uitgeput en stond de mogelijkheid om gebruik te maken van het Individueel klachtprotocol bij het VN-Vrouwenverdrag open. Namens zes vrouwen is een klacht ingediend bij het Vrouwenrechtencomité van de VN (CEDAW).

Begin  2014 kwam de uitspraak van het Comité dat stelde dat de Nederlandse Staat verplicht was dat verdrag na te leven en de getroffen vrouwen moest compenseren. Het was nu zaak om de overheid ervan te overtuigen dat ze wel degelijk aansprakelijk was. Dit was de situatie, toen Mac Vijn in 2014 deze zaak in handen kreeg. FNV Vrouw ontving alle betrokkenen op een feestelijk strategie bijeenkomst. FNV Vrouw zette een meldpunt op. Met Leontine Bijleveld, voorzitter van het Netwerk VN-Vrouwenverdrag, Eva Cremers van de Vereniging voor Vrouw en Recht , en het Clara Wichmann Proefprocessenfonds, heeft Mac Vijn gebroed op vervolgstappen. Uiteindelijk is besloten dat de zes vrouwen, met de uitspraak van het Comité in de hand een nieuwe zwangerschapsuitkering  gingen aanvragen. Zo raakte Irene van Hest van FNV Zelfstandigen er bij betrokken, terwijl Mac voor de andere FNV-leden procedeerde bij de bestuursrechter en nu wel met succes.

Uiteindelijk heeft het Ministerie van VWS in 2018 een regeling getroffen, nadat de Centrale Raad van Beroep, de hoogste bestuursrechter in sociale zaken, had geoordeeld dat Nederland inderdaad het VN-Vrouwenverdrag schond door in die periode van drie jaar geen verlofregeling voor zwangere zzp’ers in te stellen. In 2018 konden de gedupeerde vrouwen bij het UWV alsnog een compensatie uitkering aanvragen van € 5600,-.  Van de ruim 18.000 aanvragen zijn er meer dan 17.000 toegekend.

Een bevlogen en deskundige arbeidsjurist, een moedige en creatieve vakbondsvrouw, een doorzetter die onverstoorbaar haar doel voor ogen hield en FNV collega’s behulpzaam was, met oprechte interesse in de mensen met wie ze samenwerkte, de ‘buurtjuriste’ van Amsterdam/Geuzenveld die tegen onrecht was en graag wilde helpen, een vrolijk lief mens met wie je lekker strijdliederen kon zingen op 1 mei, dat allemaal was Mac Vijn, met hart en ziel.

Floor van Gelder

Oktober 2020