Het geheugen van de vakbeweging

Lodewijk de Waal, samen met Doekle Terpstra, (links) en Ad Verhoeven (rechts) op het Museumplein tijdens de ‘grootste vakbondsdemonstratie ooit’ (2 oktober 2004)

“Het einde van een intieme relatie”

Lodewijk de Waal en de Volkskrant

“Toen ik aan het begin van deze eeuw bij de Volkskrant kwam werken – Pim Fortuyn moest nog vermoord worden, dat wat sommige mensen ‘de grote afrekening met het Paarse tijdperk’ noemden stond op het punt van beginnen – toen in die tijd dus, trof ik een krant aan die in een complexe verhouding verwikkeld was met de vakbond. En waar ik vakbond zeg, vul daar gerust FNV in, en waar ik FNV zeg, vul daar gerust Lodewijk de Waal in.

“Ooit waren ze geliefden geweest, krant en bond, leden van dezelfde familie, strijders voor dezelfde strijd, staande aan de goede kant van de geschiedenis zoals dat tegenwoordig heet. Pal voor werknemersrechten, sociale zekerheid, arbeidersstrijd. Pal tegen alles wat ‘rechts’ was, want ook links en rechts waren toen nog overzichtelijke, afgebakende begrippen.

“Zoals dat weleens gaat met huwelijken, gingen bond en krant elkaar irriteren, raakten ze op elkaar uitgekeken, gingen ze elkaar wijzen op hun respectievelijke zwakheden, gingen ze elkaar verwijten maken, soms terecht, maar niet altijd. En zoals dat gaat met oude geliefden: ze eisten veel van elkaar.

Boosheid en bitterheid

“Als de Telegraaf schreef dat de FNV moest dimmen of dat de FNV een verloren strijd streed of dat het kabinet een beter verhaal had dan de FNV, vond niemand dat erg, want dat was ingecalculeerd. Dat hóórde zo. Als NRC Handelsblad iets schreef ten faveure van de bazen, vond niemand dat erg, want dat hóórde zo. Als de Volkskrant schreef dat het kabinet – godbetert een kabinet van CDA én VVD én D66, we hebben het over Balkenende II – best wel een punt had met de opvatting dat Vut en prepensioen hun langste tijd hadden gehad en dat langer doorwerken niet per se een fascistisch streven is, dan was er boosheid en bitterheid bij de bond. Want dat hóórde niet.

“Over deze kwestie, waar de bond in 2004 een Museumplein vol mee heeft weten te krijgen, verscheen in 2006 een fraaie reconstructie. Hij verscheen in een bundel uit 2006 waarin de Volkskrant een aantal auteurs van buiten laat reflecteren op de verslaggeving in de eerste jaren van de nieuwe eeuw. Over Fortuyn, over 9/11, over de linkse kerk en jawel, over de verhouding tussen krant en bond. Het is geschreven door Pieter Hilhorst en het heet ‘’Het einde van een intieme relatie’, en die titel vat de zaak buitengewoon compact en helder samen.

Sheila Sitalsing: “Ooit waren ze geliefden geweest, Volkskrant en bond, leden van dezelfde familie, strijders voor dezelfde strijd, staande aan de goede kant van de geschiedenis”

“Lodewijk de Waal werd ervoor geïnterviewd. En hij vertelde: een van de eerste dingen die hij had gedaan na zijn vertrek bij de FNV was het opzeggen van zijn abonnement op de Volkskrant. Hij was heel blij dat niet meer ambtshalve die rotkrant hoefde te lezen, met zijn zure stukjes. ‘Wij worden gezien als een beweging uit het industriële tijdperk die een verloren achterhoedegevecht vecht’, klaagde Lodewijk de Waal in dat gesprek met Pieter Hilhorst.

“Als je uitzoomt, even de meningsverschillen over details en over techniek loslaat, zie je dit: de krant had de andere kant gekozen, de krant was overgestoken, de krant had zich bevattelijk getoond voor de argumenten van het kabinet. Er was een nieuwe generatie aan de pen die zich in de kolommen manifesteerde en die de strijd over prepensioen voornamelijk beschreef vanuit het prisma jong tegen oud, vooral schreef over jongeren die niet langer zouden willen betalen voor wat in de krant ‘de riante oudedagsvoorzieningen van babyboomers’ ging heten. Er was minder oog voor het belang van de iets oudere generatie die in de knel zou komen, er ontstond wrijving en irritatie over wat de essentie was, over wie gelijk had. En, wat denk ik nog belangrijker is, is dat ook op de krant twee stromingen waren: de aanhangers van het poldermodel en de aanhangers van het primaat van de politiek. Die laatste stroming schreef in de commentaren: het kabinet is aan zet, wat van de overheid komt is goed, en de bond is een lobbygroep zoals je zoveel lobbygroepen hebt.  Zo waren de natuurlijke bondgenoten plots geen natuurlijke bondgenoten meer.

Vechtscheiding

“Het is nog bijna een vechtscheiding geworden, toen de krant ging schrijven dat het nooit zou lukken om dat Museumplein vol te krijgen. Nou, die woorden hebben de commentatoren na die zinderende zaterdag nog moeten opeten, letter voor letter.

“Later zochten en vonden krant en bond nieuwe evenwichten. Meneer de Waal heeft dat misschien gemist na zijn opgezegde abonnement, maar er zijn tijden geweest dat de krant nog veel vreselijkere dingen heeft geschreven dan ‘beweging uit het industriële tijdperk die een verloren achterhoedegevecht voert’. Er zijn ook tijden geweest dat de krant de steeds moeilijkere positie van de vakbonden heeft betreurd, het poldermodel heeft geprezen, en heeft geijverd voor strijdbare representatie van de arbeider.  Zo wapperen we voort.

“Ik  belde in voorbereiding op deze middag met Volkskrantverslaggever Gijs Herderscheê, de oudere generatie hier welbekend, Gijs heeft twee decennia over de sociale zekerheid geschreven, en hij herinnerde zich nog dat Niek Jan van Kesteren in die jaren – 2003, 2004 –  gezegd zou hebben dat als er een akkoord zou liggen over laatste losse eindjes WAO, vut en prepensioen, dat we dan alle sociale kwesties wel zo’n beetje gehad zouden hebben, en dan was dat af en dan zouden we met z’n allen weer voort kunnen.

“Ik kon citaten van deze strekking nergens op schrift terugvinden, en ik weet niet of meneer Van Kesteren het zich ook op deze manier herinnert, maar ik sluit niet uit dat de krant ook iets dergelijks in een commentaar zou kunnen hebben geschreven.

“Terwijl het natuurlijk nooit klaar is. Want als je de ene kwestie hebt afgehecht dient de volgende zich alweer aan. Let je even niet op, wordt er gesleept met arbeidsgehandicapten. Ben je even met de pensioenen bezig, zijn er allemaal mensen onder het mom van zelfstandig ondernemerschap vér onder het minimumloon maaltijden aan het rondfietsen. En dat laatste, die verloedering van arbeid in de economie van de losse klusjes en de uitbuiting van mensen met een heel zwakke onderhandelingspositie, is het volgende strijdperk. Want het houdt nooit op.

“En vanuit een lange Volkskranttraditie zou ik nu natuurlijk moeten zeggen dat ook deze flexibilisering mede de schuld is van de vakbeweging, en dat die het heeft laten gebeuren dat de flexibilisering uit de hand is gelopen, en dat en dat die veel te lang halsstarrig het vaste contract zo vast mogelijk heeft willen houden wat juist ten koste is gegaan van de flexibele werknemers en van jonge werknemers met tijdelijke contracten. En dan kan de vakbond terugroepen dat de Volkskrant in zijn commentaren op de schoot zit van de bazen.

Fundamentele weeffout

“En zo kunnen we elkaar opnieuw in de haren vliegen. Maar dat moeten we niet doen. Want ondertussen wordt een sportveld verderop de arbeidsmarkt uitgehold, en zijn we in sommige sectoren hard op weg naar de dagloner van weleer. Er zijn verdienmodellen ontstaan, in de post, in de taxibranche, in de journalistiek, in de wereld van de pizzabezorgers, in de thuiszorg, in de uitvoerende muziek, en ga zo maar door, waarbij alleen nog geld kan worden verdiend als de arbeid ongeveer gratis is. Daar zit een fundamentele weeffout, en de vakbond kan een glansrol spelen in dit dilemma.

“En de krant zal ook daar weer kritisch zijn, en ongetwijfeld ook weleens ten onrechte, en dat zal vervelend zijn, want nee, het zal nooit ophouden. En dat is gezond voor alle partijen, want zo hoort het.

“Ik blijf ondertussen de hoop koesteren dat meneer De Waal ooit weer stiekem abonnee zal worden.”

 

Sheila Sitalsing

Column uitgesproken op 24 mei 2019