Het geheugen van de vakbeweging

Karl Marx 1818-1883   

“Proletariërs aller landen, verenigt u!”

“De geschiedenis van elke tot nog toe bestaande maatschappij is de geschiedenis van klassenstrijd. Vrije en slaaf, patriciër en plebejer, baron en lijfeigene, gildemeester en gezel, kortom: onderdrukkers en onderdrukten stonden in voortdurende tegenstelling tot elkaar, voerden een onafgebroken, nu eens bedekte, dan weer openlijke strijd, een strijd die telkenmale eindigde met een revolutionaire omvorming van de gehele maatschappij of met de gemeenschappelijke ondergang der strijdende klassen.”

                                   Karl Marx en Friedrich Engels, Het Communistisch Manifest

Sociaaldemocraten en socialisten kijken tegen verkiezingsnederlagen aan. Toch valt er dit jaar wel iets te vieren. Dat is het geboortejaar van Karl Marx, grondlegger en theoreticus van het socialisme. Deze zoon van generaties rabbijnen van zowel vaders- als moederszijde werd tweehonderd jaar geleden geboren in Trier op 5 mei 1818. Zijn vader was overigens advocaat van beroep, die van geloof overging tot het protestantisme.

Karl Marx 1818 – 1883

Karl Marx was een klassiek politiek denker, die zijn denkbeelden wisselend gestalte gaf in filosofische begrippen, economische theorieën en bijtende kritiek. Marx’ belangrijkste leerstellingen – later door hem uitgewerkt in onder andere Het Communistisch Manifest (samen met Friedrich Engels gepubliceerd in 1848) en Das Kapital (1867) – zijn het historisch materialisme, de klassenstrijd en de meerwaarde. Uitbuiting en vervreemding van de arbeider van diens werk en het product van zijn arbeid zijn voor Marx kenmerkende symptomen van het kapitalisme.

Wat schreef zijn biograaf Franz Mehring in 1918 over Marx’ belangrijkste ontdekkingen: “Zooals Darwin de wet ontdekte van de ontwikkeling der organische natuur, zoo ontdekte Marx de ontwikkelingswet van de menschelijke geschiedenis: het tot nu toe onder ideologische overwoekeringen bedekte eenvoudige feit, dat de menschen voor alles eerst eten, drinken, wonen en zich kleeden moeten, voor zij aan politiek, wetenschap, kunst, godsdienst enz. kunnen doen; dat dus de produktie van de onmiddellijk materieele levensmiddelen en daarmee de telkenmalige ekonomische ontwikkelingstrap van een volk of een tijdvak den grondslag vormt, waaruit zich de staatinrichtingen, de rechtsbegrippen, de kunst en zelfs de godsdienstige voorstellingen van de betreffende menschen ontwikkeld hebben en waaruit zij dus ook moet worden verklaard – niet zooals tot nog toe geschiedde, omgekeerd”. Kort samengevat: de onderbouw bepaalt de bovenbouw.Hoe absoluutheeft Marx dat bedoeld? Over de mate waarin dat het geval is polemiseren fijnproevers inmiddels al meer dan 150 jaar.

Een centraal begrip uit Marx economische theorie is de term meerwaarde, die een verklaring biedt voor het verschijnsel winst. Mehring: “Marx ontdekte ook de speciale bewegingswet van de tegenwoordige kapitalistische produktiewijze en de uit haar geboren burgerlijke maatschappij. Met de ontdekking van de meerwaarde was hier plotseling licht geschapen, terwijl alle vroegere onderzoekingen zoowel van de burgerlijke ekonomen als van de socialistische kritici in den donker waren verdwaald”. We laten alle controverses over de meerwaarde verder rusten.

Het Communistisch Manifest

Over Marx’ leven en werken en zijn invloed op de emancipatie van de arbeidersklasse zijn bibliotheken vol geschreven. In de jaren zeventig van de vorige eeuw werd Marx gretig omarmd en vormde het marxisme een bron van inspiratie voor politieke strijd, met name in de Derde Wereld. Tijdens mijn sociologiestudie heb ik een jaar lang Marx en Weber nauwgezet bestudeerd en de grote denkers met elkaar vergeleken. Na enkele jaren werd Durkheim aan de twee aartsvaders van de sociologie toegevoegd en nog weer later werd Marx ervan afgeknipt. De kandidaatsscriptie over de internationale vakbeweging sloot ik af met de strijdbare slotregel uit Het Communistisch Manifest: “Proletariërs aller landen, verenigt u!” Ik herinner me een studiegenoot die een marxistisch getoonzette eindscriptie over personeelswerk schreef met de opmerkelijke titel “De personeelsfunctionaris als waakhond van het kapitalisme.” Het stond een carrière bij de politie niet in de weg.

Kritiek van Kolakowski

We verkneukelen ons misschien over de anekdotes, maar heffen beslist niet alleen juichtonen aan over Marx. Leszek Kolakowski heeft drie dikke delen geschreven over de geschiedenis van het marxisme. Over ontstaan, ontwikkeling en ontbinding van de marxistische eenheidsdoctrine. Een van de hoofdthema’s wordt door Kolakowski als volgt omschreven: ‘De heilige Paulus is als persoon niet “verantwoordelijk” voor de Roomse kerk aan het eind van de 16e eeuw en voor de Inquisitie; maar zowel christenen als niet-christenen mogen zich niet tevreden stellen met de bewering dat het christendom werd misvormd en verdorven door de daden van onwaardige pausen en bisschoppen; men moet zich eerder afvragen, welke elementen in de woorden van de Heilige Paulus als steun aan laagheden en misdaden konden dienen. De vragen aan het adres van Marx en het marxisme moeten analoog zijn en in die zin is dit werk niet alleen geschiedschrijving, maar ook een poging tot reflexie op de wonderlijke lotgevallen van een idee dat begon met het humanisme van Prometheus en eindigde met de gruweldaden van de stalinistische tirannie.’

Heeft Marx gelijk?

Dicht bij Marx’ eigen leven blijvend, noemen we zijn huwelijk met Jenny von Westphalen, zijn vlucht uit Duitsland om uiteindelijk via Parijs en Brussel in Londen te belanden, het dramatische leven van zijn dochters, zijn vriendschap en samenwerking met Friedrich Engels en zijn activiteiten in de Eerste Internationale. Marx overleed in Londen op 14 maart 1883, waar zijn graf op Highgate Cemetary jaarlijks door velen wordt bezocht.

Met het inzetten van de wereldwijde crisis in 2008 herontdekten economen en sociale wetenschappers het belang van Marx. De Britse professor Terry Eagleton weerlegt in Why Marx Was Right (2011) de bekende bezwaren tegen het marxisme: dat het automatisch leidt tot politieke tirannie, dat het alles reduceert tot economische factoren, dat het een vorm van historisch determinisme is. In de Süddeutsche Zeitung van donderdag 20 maart 2018 schrijft Reinhard Marx, aartsbisschop van München en Freising en tevens voorzitter van de katholieke Duitse bisschoppenconferentie in Wo Marx recht hat, dat het in navolging van zijn illustere naamgenoot de plicht blijft om het kapitalisme te temmen. De geestelijk herder wijst erop dat met de sociale markteconomie het conflict tussen kapitaal en arbeid gepacificeerd leek te zijn. Maar dat we nu in een fase van de geschiedenis zijn beland waarbij een zeer kleine groep rijkdom en macht naar zich toetrekt en de massa verarmt. Door de globalisering neemt de kloof tussen rijk en arm toe. De sociale, politieke en ecologische gevolgen van een ongeordend kapitalisme worden nu in rekening gebracht, waarbij de gevolgen voor de politieke en sociale stabiliteit wereldwijd niet zijn te overzien.

Marx in Trier

Geboortehuis van Marx, nu museum, in Trier

Na een grondige restauratie van en voorbereiding op de grote landelijke tentoonstelling wordt het Museum Karl-Marx-Haus in Trier op 5 mei 2018 weer geopend. Net zoals Eisleben, Eisenach en Wittenberg vorig jaar in het teken stonden van 500 jaar Maarten Luther en de Reformatie, heeft heel Trier zich nu opgemaakt voor gasten die zich even in de nabijheid willen wanen van de bekendste zoon van de stad. Een extra reden om deze mooie ruim honderdduizend inwoners tellende plaats in de Duitse deelstaat Rijnland-Palts aan de rechteroever van de Moezel eens te bezoeken. In Trier, maar ook op ander plekken in Duitsland kunt u op zoek gaan naar Marx. De grote negentiende-eeuwse geleerde, filosoof, econoom, socioloog, historicus, revolutionair socialist en scherpzinnige journalist Karl Marx wacht op u.

Harry Peer, maart 2018