Het geheugen van de vakbeweging

Weblog – Gijs Wildeman

Johan van Hell

Binnen de vakbeweging hebben we wat met kunst. En graag kunst die op een of andere wijze gerelateerd was/is aan de werkende klasse. Ik, als CNV’er, zeg dan dat dit denken toch het meest aanwezig was bij het NVV. In dat kader liepen ze toch gelijk op met de SDAP en na de oorlog met de PvdA. De verheffing van het volk speelde bij de sociaaldemocratie en daar hoorde ook kunst bij.

Zelfportret Johan van Hell met klarinet 1909

Een kunstenaar die daar heel goed bij past is Johan van Hell (1889-1952). Een begaafd schilder en musicus. Ik kreeg weet van hem toen ik kortgeleden een aan hem gewijde tentoonstelling bezocht in het Museum More in Gorssel. Daar heeft meneer Hans Melchers, rijk geworden in de chemie, een museum volgebouwd met realistische kunst waarvan veel afkomstig uit de verzameling van Dirk Scheringa, u weet wel, van de gelijknamige bank die omviel. Daar was vanaf oktober tot 12 februari een overzichtstentoonstelling van Johan van Hell. Een man die de sociaaldemocratie liefhad en dat zeker in zijn schilder- en tekenwerk ook uitstraalde.

Hij was tekenleraar en muziekleraar. Met zijn klarinet viel hij regelmatig in bij het Concertgebouworkest. De toenmalige dirigent Willem Mengelberg vroeg hem voor vast in het orkest maar dat wilde Van Hell niet want dan hield hij te weinig tijd over om te schilderen. Hij trouwde met Pauline Wijnman en met haar was hij een der oprichters van de Arbeiders Jeugdcentrale (AJC). Pauline overleed in 1930.

Litho uit 1932

Johan van Hell maakte verkiezingsaffiches voor de SDAP en voor zijn eigen Onafhankelijke Socialistische Partij. Aan arme kinderen gaf hij gratis lessen in muziek en tekenen. Zijn stijl van schilderen begon met symbolisme en expressionisme wat later overging in het kubisme en realisme. Hij wou zeker niet overstappen naar het abstracte. De kunst moest wel begrijpbaar blijven voor het volk.

In 1924 bij de Olympische Spelen van Parijs waar kunst ook een onderdeel van de spelen was, won Johan de bronzen medaille met het schilderij De schaatsenrijders. Een moderne versie van de middeleeuwse ijsgezichten van Hendrick Avercamp.

Troelstrahuis

Johan van Hell had ook een relatie met het NVV. Ook daar maakte hij affiches voor. Wat ik zelf zag was een gedenkboek dat werd uitgegeven ter gelegenheid van het eerste studie- en vakantiehuis van de NVV. het Troelstrahuis in Beekbergen (1927). Daarin staan twee houtdrukken van Van Hell. Een van het interieur en een van het exterieur.

Johan van Hell overleefde zijn twee vrouwen. Na de dood van Pauline Wijnman trouwde hij in 1933 met Caroline Lankhout, een begaafd pianiste. Zij overleed in 1947. Van Hell stierf zelf in december 1952 aan een nierfalen. Kinderen waren er niet. Zijn muziekspel is nog te horen. Zijn kunst is te zien in de diverse musea, onder meer in het gemeentemuseum in Arnhem, en zelfs bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam. Zijn tekeningen en schilderijen hebben het socialisme en de arbeidersbeweging geholpen om een volwaardig plek te krijgen in de samenleving.

Gijs Wildeman

februari 2017