Het geheugen van de vakbeweging

Jan Bakker (1937-2020)
Jan Bakker (1937-2020)

Jan Bakker (1937-2020)

Eigen koers, eigen verantwoordelijkheid

Jan Bakker (Hilversum, 26 september 1937 – Amsterdam, 26 februari 2020) maakt via de ondernemingsraad kennis met de vakbond en laat die niet meer los. Hij bouwt een indrukwekkend netwerk op. Steeds is hij eerder bedenker, aangever en regisseur dan spreekstalmeester of leider. Een positie die hem uitstekend bevalt. Onderhandelingen gaan hem doorgaans goed af. Een eigen maatpak als het gaat om belangenbehartiging. Het Amsterdamse stadsleven is hem aan het hart gebakken. Zijn partner Ankie van Westerhoven, overleden in 2016, weet niet beter en kan zich daarin vinden. Zo ook in zijn bezigheden voor het Amsterdamse vakbondscafé. Belangrijk zijn nog steeds de privébijlessen die hij thuis aan jonge scholieren geeft.

Jan is drie als het gezin van Hilversum naar Haarlem verhuist. Hij is de derde in een gezin met vijf kinderen. Vader heeft de MTS gevolgd en is krasseur, wat inhoudt dat hij het snijwerk op metalen platen moet aangeven. Later wordt hij calculator. In de oorlog wordt de buurt door de bezetter ontruimd. Jan gaat na het gymnasium in Leiden klassieke talen en letterkunde studeren. Hij vult zijn toelage aan met het geven van privébijlessen. Dat bevalt hem uitermate. ‘Veel burgemeesterszonen die naar Leiden kwamen om te studeren moesten nog het staatsexamen Latijn doen. Ik hield er een redelijk inkomen aan over.’
De Mammoetwet maakt voor hem een einde aan dat nieuwe beroep en hij moet alsnog op zoek naar werk. In Leiden is hij dan al naast zijn studie op tal van fronten actief. Zo zorgt hij ervoor dat hij het examen filmpedagogiek haalt zodat een initiatief van medestudenten, waarbij hij zelf zeer betrokken is, in aanmerking komt voor Leidse subsidies. In dezelfde tijd wordt hij bestuurslid van de Volksuniversiteit ook al omdat education permanente overal opgang doet. Via de Volksuniversiteit komt hij ook in het bestuur van de Leidse schouwburg. .

Werkstudent ABN

Zijn bijlessen leveren financieel niet genoeg op en als hij van medestudenten hoort dat de ABN – net ontstaan na een fusie tussen de Algemene Handelmaatschappij Nederland en de Twentsche Bank – in Amsterdam werkstudenten zoekt is zijn besluit snel genomen. ‘Ik had toen al een hekel aan een vaste toekomst en dus een vaste baan. Dit was een mooie tussenoplossing.’ Hij ontwikkelt zich snel tot collegiaal aanspreekpunt, vraagbaak en personeelsvertegenwoordiger. ‘De bank betaalde toen nog met loonzakjes en niet via de bank! Die werkstudentes deden het werk veel en veel sneller dan ik en zij matsten mij min of meer omdat ik de vereiste productie lang niet haalde maar daar wel wat voor terug gaf door voor hun (arbeids)belangen te zorgen.’ Hij komt als gevolg daarvan in contact met de vakbond, Mercurius in zijn geval, want ‘niet alleen de werkstudentes wisten mij te vinden maar ook andere personeelsleden.’ Zijn belangstelling om dan zelf maar vakbondslid te worden wordt in eerste instantie door bestuurder Marianne Ramak op formele gronden geweigerd. Hij krijgt te horen dat hij niet past in het profiel van een vakbondslid van Mercurius. Niet veel later, als zijn positie duidelijker wordt, nodigt de bond hem alsnog uit om lid te worden. Wat ook gebeurt. Dat is in 1973. Binnen de bankensector wordt dan een bedrijfsledengroep opgericht.

Verantwoordelijk

Jan Bakker
Jan Bakker – collegiaal aanspreekpunt, vraagbaak en personeelsvertegenwoordiger.

Bakker, die zich altijd verantwoordelijk voelt voor de mensen in zijn omgeving: ‘Ik ben er nog steeds trots op, dat het ons gelukt is, de meeste laagopgeleide medewerksters, die alleen (pons)machines bedienden, vertrouwd te maken met eigen verantwoordelijkheid voor functies die wel bleven of opnieuw ontstonden. Hele onderhandelingen met de directie heb ik moeten voeren om te bereiken dat ze “de bankcursus” onder begeleiding gingen volgen, maar vrijgesteld werden van de plicht het daaraan verbonden afsluitende examen af te leggen. Zo werd aan de vaak grote examenvrees tegemoet gekomen.’ Hij herinnert zich dat het computercentrum van de bank dan nog aan het Singel zit, bij de Spuistraat, in een oude kerk. ‘Het is  verbazingwekkend als je weet dat die hele ruimte met apparaten en kasten nodig was voor wat nu op een goede smartphone staat.’

Ondernemingsraad als middel

Jan Bakker maakt zich in de loop der jaren steeds sterker voor de medezeggenschap bij de bank. Jarenlang zal hij zich inzetten voor het OR-commissiewerk en OR-werk. De bank heeft een groot (verplicht) budget voor opleidingen medezeggenschap. Bij de opleidingsinstituten is de ABN een graag geziene gast die in het geval van Bakker niet alleen om standaardpakketten maar vooral om maatwerk vraagt. Hij heeft de nodige (indirecte) invloed ook op het GBIO* en de verschillende opleidingscentra. Voor zijn medezeggenschapswerk krijgt hij van de bank een aantal uren vrijstelling voor zijn werk. Zijn directe baas is woedend maar heeft geen keus. Als hij bij gelegenheid de kamer van zijn directeur binnen komt kan die knorrig vragen welke pet hij dit keer op heeft: vakbond, OR of ABN (privé)? Daarbij is Bakker nooit zozeer uit op de letter van de wet (Wet op de Ondernemingsraden), maar op de praktijk.

Binnen Mercurius maakt hij de overgang naar de Dienstenbond FNV mee. Steeds is hij actief kaderlid. Nooit overweegt hij om die ontwikkeling door te trekken en om bij de bond te gaan werken. Daarvoor zijn zijn eigen baan en zelfstandigheid hem te lief. Vooral ook omdat hij hecht aan het geven van privélessen naast zijn werk, thuis. Zijn werkkamer is een volgestouwde ruimte met klappers, boeken, mappen, schermen, correspondentiemappen en lesmateriaal. Waar nog ruimte over is hangen kleine portretten van katten, gezinsleden of historische bijeenkomsten. Bewegen vraagt behoedzaamheid anders tuimelt van alles om. De computer waarop voortdurend berichten binnen komen staat altijd aan. Jan Bakker is geen lange slaper en daar heeft hij zijn leven lang voordeel van gehad.

Café als discussieplatform

Hij is al die jaren actief PvdA-lid zonder verdere politieke ambities. Nog deze eeuw is hij met anderen begonnen aan de oprichting van een vakbonds(thema) café (zie kader). Al die bezigheden voor bond, OR en bedrijf weerhouden hem niet een ijzeren discipline aan te houden in zijn eigen kroeggedrag. Café De Zwart op Het Spui en Het Hooischip aan de Amstel zijn opgenomen in zijn wekelijkse agenda. Best gemakkelijk voor wie hem even tussendoor wil aanschieten.


Vakbonds(thema)café

Een kleine tien jaar geleden is Jan Bakker met het initiatief gekomen een vakbondsthemacafé op te richten. Een combinatie van enkele keren per jaar vrij praten en elkaar ontmoeten met voorlichting of debat over een vakbondsthema. Het themacafé is actiegericht. Het initiatief is aangeslagen en heeft een eigen programmaraad. De FNV afdeling Amsterdam heeft het plan geadopteerd. Het vakbondscafé, zoals het tegenwoordig door het leven gaat, wordt goed bezocht door actieve FNV-leden uit allerlei sectoren. Dat laatste heeft vooral te maken met de actuele discussiethema’s die aan de orde komen.


Het portret van Jan Bakker is opgenomen in Gezichten van de vakbeweging Amsterdam, een VHV-uitgave uit 2018;