Het geheugen van de vakbeweging

Tentoonstelling over de ‘rode kaplöan’ in Haaksbergen

In Haaksbergen waren textielarbeiders even de baas

De drie maanden durende staking in de winter van 1890 bij textielfabriek Ter Kuile & Morsman in Enschede liet bij alle betrokkenen diepe sporen na. De verzoenende priester Ariëns spoorde de stakende arbeiders met succes aan het werk te hervatten maar daardoor verslechterde de verhoudinge tussen de socialistische bond Vooruit en de RKAV St. Joseph. De werkgevers weken geen millimeter en de sociale onrust zou in 1894 opnieuw oplaaien, nu bij de firma D. Jordaan & Zonen in Haaksbergen. Even leek het erop dat de katholieke bond daar een werkstaking zou uitroepen maar opnieuw voorkwam Ariëns dit. In plaats daarvan richtte hij De Eendracht op, een eigen weverij van en voor de 41 katholieke arbeiders en arbeidsters die door Jordaan de laan waren uitgestuurd. Jan Hinke van het Ariënscomité zegt nu over dit initiatief: ‘Het ideaal van arbeiders die een fabriek runnen, leek ook in katholieke kring een ‘derde weg’ tussen Kapitalisme en Socialisme.’

ariens-tekening-eendracht-haaksbergen
Handweverij De Eendracht in Haaksbergen

Na het falen van De Eendracht werden de gebouwen in 1902 via stromannen door Jordaan opgekocht.

In het overwegend katholieke Haaksbergen kwamen de textielarbeiders van D. Jordaan & Zonen Textielfabrieken in verzet omdat hun loon werd verlaagd van 5 tot 3 gulden. De lonen die Jordaan betaalde waren, volgens een anonieme brief in De Katholieke Werkman uitzonderlijk laag. Een ervaren wever verdiende 5 gulden, ieder ander ging met 3 of 4 gulden per week naar huis. De redactie van De Katholiek Werkman beaamde de waarneming van de anonieme briefschrijver en de directie van Jordaan sloeg terug met een eigen overzicht van de weeksalarissen en eiste dat niet langer ‘dergelijke lasterlijke geruchten’ werden verspreid en dat deze werden teruggenomen. De arbeiderscommissie – waarin twee katholieke en twee protestante werknemers zaten voor overleg met de directie – weigerde dat en de twee vertegenwoordigers van St. Joseph, Bernard Slotman en Reinier Aanholt werden op staande voet ontslagen. Hun twee protestante commissieleden kregen een verbod om aan een nog niet eens uitgeroepen staking deel te nemen, anders zouden zij ook worden ontslagen. Ariëns probeerde te bemiddelen en deed een beroep op het verantwoordelijkheidsgevoel van Jordaan die toch blij mocht zijn ‘midden onder een echt christelijke bevolking te leven, dat zijn bloed voelde koken bij zoveel onrecht, waarop de socialisten kwamen azen, maar zich bij dat alles toch rustig hielden.’ De leiding van de bond nam de kwestie hoog op en besloot met algemene stemmen een staking uit te roepen maar de geestelijk adviseur Ariëns hield de staking op eigen gezag tegen. Hem stond het schrikbeeld van de staking bij Ter Kuile & Morsman voor ogen. De Haaksbergse afdeling van de bond uitte forse kritiek op Ariëns. Jordaan smoort het protest in de knop en ontslaat op 23 oktober 39 katholieke arbeiders. Zij zouden nog 6 weken 5 gulden uitgekeerd krijgen. Voor hen richtte Ariëns een weverij op, De Eendracht.

Magenfrage

Ariëns liet zich bij zijn sociale activiteiten sterk leiden door de opvattingen van bisschop Emmanuel von Ketteler uit Mainz, die wordt beschouwd als medegrondlegger van de katholieke sociale leer en oprichter van verenigingen van katholieke arbeiders. Op Brechtiaanse wijze formuleert de bisschop in juli 1894 het hart van de sociale kwestie als ‘de loonkwestie of de Magenfrage. Vele menschen hebben niet genoeg te eten. Ook wanneer ze nog zoo oppassend zijn, en nog zo matig, en nog zoo goed werken, missen velen toch nog het dagelijksch brood ‘. Daarom bepleit Von Ketteler de oprichting van ‘werkliedenverenigingen’ en ‘productiecoöperaties.’

alphons-ariens_standbeeld-enschede
Alphons Ariëns, standbeeld in Enschede

Eigen baas

Met 9000 gulden aan kapitaal, richtte Ariëns in 1894 voor de 41 gedupeerden de handweverij De Eenheid op. De katholieke bond stelde haar gebouw – nu in de Dr. Ariënsstraat –  beschikbaar en er werden handgetouwen voor 30 wevers geplaatst; de rest van de werknemers werden spoelers en scheerders. ‘Daar gaan de slaven. Wij zijn onze eigen baas,’ riepen de arbeiders van De Eendracht als zij de werknemers van Jordaan naar hun werk zagen gaan. Maar het bedrijf zat altijd in geldnood. Ariëns verkocht zelfs zijn miskelk die hij bij zijn priesterwijding van zijn familie had gekregen om zijn schuldeisers te kunnen betalen. Toen de directeur in 1897 op stoom wilde overgaan, was er een schuld van 6000 gulden maar de uitbreiding met ketelhuis en machinekamer leidde niet tot betere bedrijfsresultaten bij De Eendracht.

Failliet

Historicus en publicist Wim H. Nijhof beschrijft in de Ariënslezing van 2010 hoe de priester zich tot het uiterste en geheel belangeloos inspande om van De Eendracht een succes te maken maar daardoor ook persoonlijk failliet ging.

haaksbergen-expositie-met-beeldje-ariensCitaat: ‘De concurrentie op de markt was groot, winkeliers kenden het bedrijf niet en hadden weinig interesse in stalen van een onbekende firma. Ariëns ging zelf op reis om de producten van De Eendracht te verkopen. Hij trok van winkel naar winkel, met zijn zwarte valiesje vol stalen van oogjesgoed en Engels keper en blauw katoen, zorgvuldig verpakt in oude kranten. Hij schreef brandbrieven naar vrienden en kennissen en sjouwde zoveel mogelijk vrouwenkloosters af, om afnemers te vinden. Maar winst maken was niet eenvoudig, ook al waren de lonen van de arbeiders laag. Het machinepark was verouderd. Om op stoom te kunnen overgaan, moest het vroegere verenigingsgebouw uitgebreid en aangepast worden. De nieuwbouw omvatte een ketelhuis met machinekamer en er was plaats was voor een stoommachine en stoomketel. De bedrijfsresultaten werden de komende jaren positiever, het vertrouwen in de toekomst van de onderneming groeide. Om De Eendracht tot een volwassen weverij te maken, zou volgens Ariëns het bedrijfskapitaal moeten worden vergroot van veertigduizend tot honderdduizend gulden. Maar een wervingscampagne leverde veel te weinig op. Daarbij kwam nog als extra handicap dat de firmanten van Jordaan niet nalieten De Eendracht dwars te zitten. Ze bepraatten winkelbedrijven en grossiers geen producten van De Eendracht af te nemen. Geleidelijk verdwenen ook het enthousiasme en gedrevenheid van de arbeiders van De Eendracht.’

In 1908 waren de tekorten zo opgelopen dat het bedrijf moest stoppen. De werkloos geworden arbeiders mochten terugkomen bij Jordaan, behalve …..Bernard Slotman en Reinier Vaanhold. Jordaan was hun optreden, na bijna 10 jaar nog niet vergeten.

Tragiek

Jan Hinke van het Ariëns Comité: ‘Het is het einde van wat in het leven van Ariëns slechts een voetnoot was als je ziet wat hij verder voor gewone mensen heeft gedaan. Hij heeft ook goodwill gekweekt  die hier tot nu toe voelbaar aanwezig is. Het heeft bijgedragen aan het bewustzijn dat ook arbeiders mensen zijn en rechten hebben. Dat zal niet meer weggaan, al vindt het dan uiteindelijk in andere vormen en partijen zijn weg. De persoonlijke tragiek van Ariëns is dat hij uiteindelijk niet geslaagd is.’ Ariëns zou in 1910 door de leiding van het bisdom Utrecht worden weggepromoveerd en benoemd tot pastoor Steenderen. Zijn huishoudster stelde hij de vraag: ‘Steenderen, waar ligt dat?’ En het socialistische Het Volk concludeerde: ‘ Hij is monddood gemaakt door een ontijdige bijzetting in de grafkelder van de maatschappelijke rust’. Ariëns zelf keek jaren na de opheffing van De Eendracht kritisch terug op zijn ervaringen in Haaksbergen en concludeert: ‘ In Haaksbergen is, helaas, geen staking geweest. Ik heb die tegengehouden. Tegen Winkels, voorzitter van Enschede en van den Twentschen Fabrieks-Arbeidersbond. Nu liep de botsing af met het ontslag van een 40-tal arbeiders, met de fabriek als ongelukkig gevolg’.

Kees van Kortenhof

November 2016

Expositie

Alphons Ariëns en de fabrikantenfamilie Jordaan ‘ontmoeten’ elkaar opnieuw. De Historische Kring Haaksbergen heeft in de Theeschenkerij Jordaan aan de Scholtenhagenweg een expositie ingericht over de bijzondere geschiedenis van De Eendracht. Gratis te bezoeken van vrijdag t/m zondag: van 11:00 tot 17:00 uur. Info op de website: www.theehuisjordaan.nl

 

 Linken