Het geheugen van de vakbeweging

“De omslag van het boek kan de indruk wekken dat staken louter een mannenzaak is, maar dat is beslist onjuist. Sjaak gaat ook op stakingen van vrouwen in.”


Ontzag voor monnikenwerk Sjaak van der Velden

Het Groot Stakers boek

 

Als mensen in een ondergeschikte positie hun dagelijks brood verdienen,
dan kun je er vanuit gaan dat ze een keer actievoeren
”.

De staking is een uiting van onvrede over als oneerlijk ervaren omstandigheden”.

Vanaf de uitgave van zijn proefschrift in het jaar 2000 over stakingen in Nederland timmert Sjaak van der Velden aan de weg als stakingshistoricus. Ontzag voor het verrichte monnikenwerk. De dissertatie bevat een CD-Rom met een uitgebreide beschrijving van bijna 15.000 stakingen. Wat is een staking? De auteur volgt de definitie van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS): “Het tijdelijk stopzetten van de werkzaamheden door werknemers om tegemoetkoming aan gestelde eisen af te dwingen”. Daarna verschenen er nog veel meer publicaties van Sjaaks hand over hetzelfde onderwerp, zoals Werknemers in actie (2004).

Het grondige proefschrift met veel grafieken en tabellen kunnen we beoordelen als een kluif voor historische fijnproevers en Werknemers in actie als een goed leesbaar historisch overzicht voor vakbondsleden en studenten geschiedenis, sociale wetenschappen en personeelswerk. Met Het Groot Stakers boek, eind 2019 uitgegeven, bereikt Sjaak van der Velden het grote publiek.  De auteur heeft een selectie van stakingen / arbeidsconflicten naast een korte toelichting voorzien van een of meer afbeeldingen, dat wil zeggen foto’s, tekeningen, prenten, posters. Dat maakt het tot een beeldend boek, waarbij we door eeuwen van arbeidsomstandigheden, werkkringen, beroepen en verzet van werknemers, mannen en vrouwen, in ons land wandelen. Een interessant, informatief  boek over (buiten)gewone mensen in ons land dat je met plezier doorbladert en daarbij gegrepen wordt door de tekst.  Een publicatie dat oogt als een kunstwerk over een serieuze zaak: over arbeid(st)ers die zich verenigen in vakbonden, het hoofd boven water moeten houden, over hun strijd voor een loon voldoende om van te kunnen leven, over veilig en gezond werk, over niet te lange arbeidsdagen, over respect op het werk, over verzet tegen de koloniale onderdrukker en een buitenlandse overheerser.  Een boek over mensen die soms zelfs met gevaar voor eigen leven aan de grenzen van de macht durven te tornen en op wie Nederland trots kan zijn. Een waardevolle aanvulling op de bestaande geschiedschrijving.

De oudste, de kortste, de langste en de grootste staking in Nederland

Sjaak van der Velden (rechts) bij de presentatie van Het Grote Stakersboek op 12 februari 2020. Links directeur Henk Wals van het Instituut voor Sociale Geschidenis
Sjaak van der Velden (rechts) bij de presentatie van Het Grote Stakersboek op 12 februari 2020. Links directeur Henk Wals van het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG)

Sommige stakingen blijven in de herinnering hangen. Bijvoorbeeld de Spoorwegstakingen van 1903, de Februaristaking van 1941, de havenstakingen te Rotterdam, de acties van het overheidspersoneel en de trendvolgers in de herfst van 1983. Voor wie het nog niet wist. Stakingen gaan verder in de tijd terug dan de aanvang van de industrialisatie rond 1870. De oudste bekende staking in Nederland is die van de vollers te Leiden in 1372. Vollers zijn arbeiders die de wol steviger van structuur maakten door deze met hun blote voeten in een houten bijzondere kuip aan te stampen.  De staking werd toen aangeduid als “uitgang”, de arbeiders verlieten de stad met de bedoeling pas terug te keren als de eisen waren ingewilligd.

We halen nog enkele stakingen naar voren. De langste staking begon op 22 december 1924. Arbeiders van houtzagerij Gebr. Loos in Blokzijl eisten een cao en erkenning van de vakbonden. Na  843 dagen hieven de bonden de staking op. Geen van de stakers mocht terugkeren.  De kortste staking vond plaats in 1926. Bedienden van de Rotterdamsche Bankvereeniging weigerden te werken omdat ze hun verwachte dertiende maand niet kregen. Deze staking was wel succesvol.  Binnen twee minuten kregen de bankemployés  hun zin.  De grootste staking ooit was op 15 december 1970 om 11.00 uur ’s ochtends, uitgeroepen door de drie grote vakcentrales NVV, NKV en CNV tegen de dreigende loonmaatregel van de regering-de Jong.  Er is een schatting van een miljoen deelnemers, een kwart van de beroepsbevolking. De loonmaatregel werd met enkele wijzigingen aangenomen.

Sjaak van der Velden schrijft dat 1970 het jaar van de vele grote en wilde stakingen was in de metaal, de havens en andere sectoren en dat de grote vakcentrales wilden voorkomen dat actiegroepen weer aan de haal zouden gaan met verzet tegen de loonmaatregel. 1979 is het jaar dat door de auteur het meest wordt bediend: de obers van de stationsrestauratie in het Centraal Station in Amsterdam leggen het werk neer vanwege de overlast van zwervers en drugsdealers; er zijn acties en stakingen van groepen overheidspersoneel tegen Bestek ’81; werknemers in de voeding, de bouw en de industrie, slepers en havenarbeiders staken; het personeel van de Amsterdamse vestiging van de British American Tobacco Company onderbreekt diverse keren het werk vanwege het directieplan om het bedrijf te sluiten; vierduizend arbeiders van Shell in Pernis gevolgd door 150 stakers uit Moerkerk leggen het werk neer voor de vijfploegendienst en een 35-urige werkweek, de directie van Shell organiseert een tegendemonstratie en zet een knokploeg van werkwilligen in; de Vervoersbond FNV organiseert een werkonderbreking voor de garantie op een aaneengesloten zestiendaagse vakantie.

Geruchtmakende arbeidsconflicten

Harry Peer auteur van deze recensie

In Het Groot Stakers Boek keek ik om te beginnen naar geruchtmakende arbeidsconflicten waar ik zelf over heb geschreven. Ja hoor, opgenomen. De muiterij op de Zeven Provinciën in 1933. Door de werkgever, de Nederlandse overheid dus, beëindigd door een bom te gooien op de arbeidslocatie van het protesterend personeel, waarbij 23 doden vielen en vele gewonden. En dan de staking van het Amsterdams overheidspersoneel van 31 maart t/m 4 april 1955. De zogeheten erkende bonden lieten het afweten, de vierduizend stakers moesten het hebben van de communistische Eenheidsvakcentrale (EVC).  De inzet was indeling in een hogere loongroep en betere arbeidsomstandigheden. Het was op het dieptepunt van de Koude Oorlog: 62 arbeiders werden ontslagen, voor een deel oud-verzetsstrijders. Wat Sjaak niet noemt is dat de steun voor de ontslagenen groot was onder de Amsterdamse bevolking.  Eind oktober 1955 was ongeveer een kwart miljoen gulden ingezameld. De staking leidde tot de instelling van de Commissie-Van de Born, die uitkwam met een rapport met een geheime bijlage waarin werd vastgesteld dat de Abva de interne communicatie moest verbeteren en waarin de geleide politiek ter discussie werd gesteld.

Voor de hand liggend is de bouwvakkersstaking in maart 1960 opgenomen.  Het was de eerste aanval van de erkende bonden tegen de geleide loonpolitiek. Ik herinner me nog dat mijn vader, timmerman van beroep, er aan deelnam. Na twee weken staken gingen de ondernemers door de knieën.  Het is gemakkelijk vast te stellen  van wat niet in het Groot Stakers Boek staat. In Kunstbroeders of meubelslaven ga ik uitgebreid in op de elf weken durende staking van honderden meubelmakers in Amsterdam in 1895 tegen het stukloon. Deze kanker tast de autonomie in hun werk aan. In 1920 willen de meubelmakers een vervolg op de eerste cao in hun sector uit 1917, op hun staking reageren de patroons in het meubelbedrijf  met de uitsluiting van 8000 mannen en vrouwen.  Sjaak noemt zelf al dat de lezer veel zal missen en dat kan ook niet anders als je een hanteerbare selectie moet maken uit meer dan 15.000 stakingen.

De omslag van het boek kan de indruk wekken dat staken louter een mannenzaak is, maar dat is beslist onjuist. Sjaak gaat op zeventien stakingen van vrouwen in. Met als eerste die van de meisjes in de vlasbewerking in Gouda in 1655 en als laatste die van ongeveer 125 thuiszorgmedewerksters in Haarlem in 2011. Sjaak van der Velden gaat dit jaar met pensioen, maar niemand verwacht  dat hij de pen zal neerleggen en zal stoppen met de studie van stakingen.

Harry Peer

Februari 2020

 

Besproken en geraadpleegde literatuur

Sjaak van der Velden, Het Groot Stakers Boek.  Hardcover. 288 pp.  Zwolle 2019  19,95,  ISBN 9789462583566

Sjaak van der Velden, Stakingen in Nederland. Arbeidersstrijd 1830-1995. Proefschrift. 387 pp. Amsterdam 2000.

Sjaak van der Velden, Werknemers in actie. Twee eeuwen stakingen, bedrijfsbezettingen en andere acties in Nederland. 176 pp. Amsterdam 2004.