Het geheugen van de vakbeweging

Henri Polak als stripheld

Eind 2018 is er een boekje verschenen met stripverhalen over werk en vakbeweging met de titel: Eerlijk zullen we alles delen. Echte banen, menswaardige maatschappij, sterkere FNV. Over wat er loos is op de arbeidsmarkt, wat de FNV en vooral de actieve leden, hebben gedaan. En waar dat toe heeft geleid. Het brengt een aantal succesvolle acties in beeld: in de verpleeghuiszorg, bij postsorteerders en bij de Sociale Werkplaatsen. Een dag uit het leven van een maaltijdbezorger –  is getekend als Ganzebordspel. Het eerste stripverhaal gaat over geschiedenis, over arbeiders rond 1900, de lange werkdagen en het ontstaan van de vakbeweging. Floor van Gelder leidt de uitgave in.

In het eerste verhaal wordt teruggegaan naar de oprichting van de ANDB in 1894, en naar de oprichter ervan Henri Polak. Polak, een veelzijdig man, kreeg het 125 jaar geleden voor elkaar om de verschillende beroepsgroepen in de diamantindustrie achter één vaandel te verenigen, de arbeidsomstandigheden in de bedrijfstak te verbeteren en de achturendag in te voeren, jaren voordat dat wettelijk geregeld werd. Daardoor bleef er tijd over voor ontwikkeling en cultuur. Werken om te leven.

Ik ken niet veel collega’s binnen de vakbeweging die dan meteen aan Polaks biograaf Salvador Bloemgarten denken, maar van Henri Polak hebben ze wel gehoord. Ook al, omdat de grote vergaderzaal boven in het nieuwe centraal vakbondshuis in Utrecht naar Polak is vernoemd. Daarover geen discussie.

Voor mijn aandeel in dit stripboek werkte ik samen met twee tekenaars. Ruim een generatie jonger dan ik, enthousiast, maar nog niet helemaal thuis in de sociale geschiedenis. Ze hadden wel ervaring met vakbondsacties, want ze hadden al getekend voor Young & United en voor campagnes in de schoonmaaksector: herkenbare beelden van geheven vuisten en vrolijke gele werkhandschoenen. De omslagillustratie van het FNV-IISG-rapport Precaire Polder, een gele handschoen die met een vinger een gaatje in de polderdijk dicht, is ook van hen.

Ik wilde echter geen gebalde vuist maar plaatjes van een pionier met visie, organisatiekracht en concrete resultaten. Ik herlas het werk van Salvador Bloemgarten en met zijn boek onder de arm ben ik met de tekenaars gaan praten, over de geschiedenis van de vakbeweging en over het straatbeeld in Amsterdam rond 1900. Gelukkig is de biografie van Polak gedetailleerd, minutieus, en precies. Hoewel ook weer niet compleet. Zo blijft Polaks aandeel in de Nationale Tentoonstelling voor Vrouwenarbeid en de wrijving met de dames organisatrices van de Industriezaal, bij Salvador onderbelicht. Wat er wèl in staat, is ruim voldoende voor een tweede leven als stripheld, zoals

  • de poppenkast op het Rembrandtplein, waar Polak als kind op straat gespeeld moet hebben
  • de structuur van de diamantnijverheid
  • Polaks moment van bewustwording, als hij in Londen een redenaar over het Communistisch Manifest hoort praten…
  • zijn ideeën, waar een vakbond voor dient
  • het Weekblad van de ANDB, dat hij vaak zelf volschreef en benutte als scholingsmateriaal.

En nog zoveel meer, wat niet past in de beperkte ruimte van het stripboek. Maar, het begin is er, en het is in december 2018 onder 30.000 actieve kaderleden verspreid.

Ik ben blij met het ANDB-archief dat bij het IISG in ere wordt gehouden, en met alle foto’s die al op hun website staan. Doordat het IISG de bronnen toegankelijkheid maakt, kun je er makkelijk naar verwijzen. En ik zie dat het – in dit geval de tekenaar – helpt, zich in te leven.  Maar ik ben bovenal blij met het verhaal van Salvador Bloemgarten uit 1993. Hij heeft de geschiedenis van Polak en de diamantbewerkers zo beeldend opgeschreven, dat wij het nu in enkele pagina’s kunnen uittekenen.

Gelukkig zijn er historici die dikke boeken schrijven en ‘vertalers’ die hun verhalen binnenste buiten keren, waardoor nieuwe generaties vakbondsleden de kans krijgen zich een beeld te vormen van hun eigen geschiedenis. Ik zou willen dat ik Salvador over de wedergeboorte van Henri Polak als stripheld had kunnen vertellen. En ik hoop dat hij er plezier aan zou hebben beleefd.

Floor van Gelder

Januari 2019

Eerder in iets gewijzigde vorm uitgesproken als Hommage aan de historicus Salvador Bloemgarten (1924-2017) voor vrienden, collega’s en familie, op 11-10-2018 in het IISG te Amsterdam.

De strip is getekend door Nina Mathijsen, en ook gepubliceerd op haar website