Het geheugen van de vakbeweging

Gewoon Goed Vakbondswerk bij Tatasteel

Op zoek naar het mirakel achter de hoge organisatiegraad in IJmuiden

In een documentaire van oktober 2020, onthullen elf vakbondskaderleden het geheim van de hoge, en nog steeds stijgende, organisatiegraad bij Tata Steel IJmuiden.
Het filmproject is een initiatief van Jan Müter (kaderlid bij Lokaal FNV IJmond), in samenwerking met filmmaker Joris Rosenhart.
Het is project is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met inmiddels oud-FNV bestuurder Aad in ’t Veld en de kadergroep van FNV Metaal bij Tata Steel.
Behalve de documentaire zelf zijn ook elf afzonderlijke video interviews met actieve vakbondsleden beschikbaar .

Jan Müter vertelt er in dit artikel meer over.

In IJmuiden gebeurt iets bijzonders. Waar de vakbeweging elders in ons land op zijn retour lijkt, zit die in IJmuiden in de lift. Studies van o.a. Paul de Beer laten zien dat het percentage werknemers dat is aangesloten bij een vakbond vanaf 1960 daalt. Van meer dan 40% toen, naar ongeveer 15% nu.
Ook bij de Hoogovens en Corus zien we rond de eeuwwisseling een dip in de organisatiegraad. Maar sinds 2006/7 zit de FNV weer in de lift. En hoe. Begin dit jaar haalden vakbondskaderleden Robert Marsen en Niels Mans op de bedrijfsschool het 4000ste lid binnen. En inmiddels staat de teller rond de 4400 leden. Samen met het CNV, de Unie en VHP is nu bijna 60% van de arbeiders bij de Hoogovens/Tata georganiseerd.

Die jongens en meiden in IJmuiden hebben dus wel wat uit te leggen. Wat is hier aan de hand?  Hoe flikken jullie dat en wat betekent dat allemaal?

Daaraan is in oktober 2020 een documentaire gewijd, die weer is gebaseerd op 11 interviews met evenzovele vakbondskaderleden bij Tatasteel.

De documentaire en de trailer zijn te bekijken via het YouTubekaneel van de FNV:

De elf interviews hebben als ‘playlist’ een plek gekregen op het videokanaal van de VHV:

De ingrediënten van het verhaal

Het feestje rond het 4000-e vakbondslid vormde een welkome aftrap voor een verhaallijn waarin verschillende aspecten en kanten van het dagelijkse en minder dagelijkse vakbondswerk kon worden belicht. Het is dankzij Joris Rosenhart , en vooral ook dankzij de openhartige opstelling van de geïnterviewden, dat we de beschikking kregen over een rijke en bonte reeks verhalen die we vervolgens tot een samenhangend geheel konden kneden.

Dat was onder meer het resultaat van een terugkoppeling na de voorgesprekken. Daarin rapporteerden Jan Müter en Joris Rosenhart wat hen allemaal was opgevallen.

Alle kaderleden zijn door de bank genomen trots op hun werk, op hun vakmanschap, op hun bijdrage aan een goed product, en op het feit dat ze deel uitmaken van een groot bedrijf als Tata Steel in IJmuiden.

Vrijwel alle kaderleden liepen en lopen aan tegen de gevolgen van ingrepen van het management, ingegeven door de constructies onder Corus of Tata.
Daardoor kregen zij te maken met opdrachten die ingingen tegen hun gevoel en verstand van wat het beste is voor het bedrijf, voor de continuïteit en voor het rendement.
Uitbesteding van centrale onderdelen van het werk, zoals de IT,  naar buitenfirma’s en  verplaatsing van bevoegdheden naar elders, zorgen voor stagnatie en frustraties onder collega’s en voor hele afdelingen die niet meer optimaal kunnen functioneren.
Het leidt tot het uitkleden en ontmantelen van afdelingen, zoals de modelmakerij voor gietvormen.

Al die ontwikkelingen roepen vragen op over de werkelijke bedoelingen van de bedrijfsleiding. Hoewel de discussie daarover strikt genomen buiten het doel van de documentaire ligt, komt hij telkens terug omdat de vakbondskaderleden zich hier het hoofd over braken, wat hen ook mede in de richting van de vakbond voerde.

Alle kaderleden maken zich grote zorgen over de continuïteit van het bedrijf. En die zorgen dateren al van ver voor de nu aangekondigde reorganisaties en bezuinigingstaakstelling.
Een deel van die zorgen zijn een aantal jaren geleden verwoord in de notitie over het structurele onderhoud bij het bedrijf: zonder  onderhoud komt immers alles stil te staan.

Velen plaatsen inmiddels ook vraagtekens bij het door de directie opgeroepen beeld van Tata Steel IJmuiden als de parel op de kroon van de staalindustrie en vrezen een herhaling van wat zij in Engeland hebben zien gebeuren: desinvesteringen, slijtage en stagnatie.

Voor alle kaderleden blijkt de FNV de rots in de branding. De enige standvastige club van mensen waar je op kunt bouwen bij verzet tegen onrecht en willekeur van grotere en kleinere bazen. De aanwezigheid van de vakbond op en bij het bedrijf is van eminent belang.

Alle kaderleden, op één na,  hebben een rol in het interne overleg. Sommigen op meerdere niveau’s:  de afdeling, IJmuiden, Europees….
Zo’n positie verschaft inzicht in ontwikkelingen, een bredere kijk op zaken, en een stukje rechtszekerheid als woordvoerder en vertegenwoordiger van de collega’s tegenover de leidinggevenden.

De kaderleden die via de bedrijfsschool het bedrijf zijn binnengekomen, zijn ook vrijwel allemaal via dat kanaal lid geworden en gebleven. Zij hebben vrijwel allemaal aanvullende cursussen tot en met hbo en universitaire opleidingen gevolgd.
Vaak worden ze actief bij de vakbond nadat ze de eerste schreden hebben gezet in hun carrière bij het bedrijf, en als thuis de kinderen uit de luiers zijn.

Ook technici en hoger geschoolde kaderleden, worden meestal ook direct bij hun indiensttreding vakbondslid. Sommigen worden eerst gevraagd voor een actieve rol in de bond, anderen melden zichzelf.

Velen, de bestuursleden voorop,  spelen een belangrijke rol op het gebied van de individuele belangenbehartiging. Leden uit de brand helpen, niet te voorkomen verslechteringen verzachten, en er aan bijdragen dat bestaande rechten niet worden geschonden.

Een beperkt aantal ‘buitencategorie’ kaderleden is volledig vrijgesteld van hun normale werk voor medezeggenschaps- en vakbondswerk. Keerzijde daarvan is vaak dat zij minder zichtbaar en aanspreekbaar  zijn op de werkvloer.

Anders dan het bedrijf waarvoor zij werken is de vakbond een democratische organisatie.
De opvattingen van 4000 leden doen ertoe. Die zijn het niet altijd met elkaar eens, maar de vakbondsdemocratie helpt ons op de weg vooruit.

Anders dan het bedrijf waarvoor zij werken is de vakbond een democratische organisatie.
De opvattingen van 4000 leden doen ertoe. Die zijn het niet altijd eens. Democratie is dan de weg vooruit. Dat geldt ook voor het bestuur van een grote onderneming. Vakbondskaderleden roepen de directie regelmatig ter verantwoording. In het overleg, maar ook op kantinebijeenkomsten en ledenvergaderingen.

Bij TataSteel is de vakbond bovendien een herkenbare organisatie. Veel van de actieve kaderleden verkeren dagelijks onder hun collega’s op de werkvloer, en maken daarmee de waarde en het belang van de vakbond zichtbaar. Elke dag (en nacht) weer.

Vakbondsleden: de cijfers bij Hoogovens, Corus, Tata Steel IJmuiden

Als we de cijfers op een rijtje zetten, dan zien we na 1992 een stijgende organisatiegraad, die voor een belangrijk deel het gevolg lijkt van een dalend aantal werknemers, vanwege de uitbesteding van onder meer schoonmaak en catering.
De vaak lager geschoolde medewerkers van die afdelingen waren in verhouding minder vaak lid van een vakbond.
Toch had het verlies van de strijd over deze uitbesteding lange tijd een sterk negatieve invloed op de wijze waarop de werknemers in IJmuiden tegen de vakbond aankeken.

Bron: de sociaal jaarverslagen van Hoogovens, Corus en Tata Steel IJmuiden

Grafiek gebaseerd op Paul de Beer en Lisa Berntsen ‘Vakbondslidmaatschap onder druk in Nederland, maar niet in België’(2019)

Verschillende kaderleden refereren ook in de interviews aan die episode, waarin zuur en duur leergeld is betaald. Het heeft, naar het nu schijnt, tien jaar tijd gekost voor het zittende kader in staat was om het elan te hervinden en het vertrouwen van de achterban te herwinnen.
Dat ging eerst via de CAO-resultaten,  en vervolgens ook door de kritische blik op de gure en ‘a-sociale’ Angelsaksische wind die de kop opsteekt na de fusie met British Steel onder Corus en helemaal met de overname door Tata. Vakbondskaderleden roepen de directie dan ook regelmatig ter verantwoording. In het overleg, maar ook op kantinebijeenkomsten en ledenvergaderingen.

Documentaire: ‘the making of’

Toen Aad in ’t Veld van FNV Metaal, en Erik Gerritsma en Jan Müter van Lokaal FNV IJmond ergens in 2018, het idee ontwikkelden om het gewone en dagelijkse werk van vakbondskaderleden uit de schaduw te halen en in het zonnetje te zetten, hadden wij niet kunnen vermoeden hoe  snel daarmee het belang en de betekenis van een sterke en dynamische vakbondsgroep duidelijk werd.

In oktober 2019 is besloten om een 11 kaderleden van de 80 tot 100 die er actief zijn in IJmuiden, voor de camera te bevragen naar hun doen en laten. En naar hún verklaring voor het grote aantal leden. Elf vakbondskaderleden, één vrouw en 10 mannen vertelden over hun verhouding tot hun werk èn tot de vakbond.

Na een uitvoerige kennismaking  volgden in december en januari 2020 de opnames in het Hoogovenmuseum.  Het resulteerde in elf portretten, en een goudmijn aan eigentijdse vakbondsgeschiedenis.

Net vóór de eerste corona lockdown waren de opnames voltooid. De elf portretten zijn verwerkt tot een documentaire van een half uur, waarin heel wat verhalen en inzichten de revue passeren.

Nader beschouwd ontbreken ongetwijfeld nog veel zaken. Eén daarvan is bijvoorbeeld de scholing van de kaderleden. Een taak die belegd was bij een van de bestuursleden, die over het algemeen grondig werd aangepakt. Daarbij werd veelal in eigen huis deskundigheid van binnen en buiten het bedrijf ingebracht. De tijd dat vakbondskaderleden in de avonduren ook nog een HBO-opleiding personeelswerk volgden lijkt medio jaren negentig afgesloten.

Onderbelicht blijft ook de ‘dip’ in de organisatiegraad rond de eeuwwisseling. Exacte gegevens over de aantallen vakbondsleden blijken in de praktijk moeilijk te achterhalen. Bij de FNV zèlf kan men niet verder terugkijken dan 2 jaar! Bij de Hoogovens, Corus en Tata blijkt gelukkig de afdeling personeelszaken een goede informatiebron.

Tot slot…

Met de documentaire en de portretten hopen we een deel van mirakel te hebben ontrafeld en het kaderwerk ietsje concreter en herkenbaarder te hebben gemaakt.

De sterke positie van de FNV bij Tata Steel in IJmuiden komt niet uit de lucht vallen. Het is het resultaat van de inzet van velen – van ‘Gewoon goed vakbondswerk’  waarmee de vakbondskaderleden in IJmuiden vertrouwd zijn. Dat kunnen en willen zij ook uitleggen aan wie het maar wil weten. Binnen Tata Steel in IJmuiden, maar ook daarbuiten.

Wat ons betreft mag deze documentaire ‘school maken’ binnen alle geledingen van de FNV. John de Vries, die van 2005 tot 2020 voorzitter van kadergroep was, heeft zich al gemeld als ambassadeur van deze ‘IJmuidense school’.

We zijn tenslotte dank verschuldigd aan het Hoogovenmuseum, waar we de opnames hebben kunnen maken, aan de directie van Tata Steel in IJmuiden voor het om niet ter beschikking stellen van promotiemateriaal.
Dank ook aan Lokaal FNV IJmond en FNV Metaal voor het ter beschikking stellen van de benodigde financiële middelen, en aan Daan van Putten voor de muziek en Rienke Schutte voor de voice-over.

Jan Müter
24 oktober 2020