Het geheugen van de vakbeweging

Een peinzende Alphons Ariëns, een beeld van Bon Ingen-Housz, dat op 17 september 2020 ‘terugkeerde’ naar het FNV Centraal Vakbondshuis

Impressie van standbeeld in Enschede

Alphons Ariëns ‘terug’ in Utrecht

De kunstenaar Bon Ingen-Housz (1881-1953) maakt in 1937 na de onthulling van het drie meter hoge standbeeld van Alphons Ariëns van August Falise in 1934 een eigen impressie van deze sculptuur, een weergave van Ariëns, staande in soutane. Met zijn gekruiste armen en licht gebogen hoofd maakt Ariëns een bedachtzame indruk. Ten opzichte van Falises uitvoering is de geheven linkerhand tegen het hoofd iets gezakt, tot onder de kin. Ook is het silhouet smaller en langgerekter. In Ingen-Housz’ gestileerde vormgeving is bovendien de invloed van het Duitse classicisme te herkennen, waar hij aan het begin van de twintigste eeuw kennis mee maakte. Een van Ariëns’ beste vrienden, Engels, is voor de totstandkoming van dit beeld intermediair geweest tussen de kunstenaar en het R.K. werkliedenverbond, dat graag een beeld van Ariëns wilde hebben, dat in serie geproduceerd kon worden voor afname in eigen kringen. Het beeld werd vervaardigd door den beeldhouwer Ingen-Housz en is op een maat van 52 centimeter hoogte in brons gegoten in de kunstgieterij Prowaseck te Leiden.

Hub Crijns, vice-voorzitter van het Ariëns Comité, doet in dit verhaal verslag van de ontstaansgeschiedenis van het beeld en de verspreiding van de 19  exemplaren ervan.

Standbeeld van Alphons Ariëns in Enschede

Op dinsdag 28 december 1937 houdt het landelijk RK Werkliedenverbond in Utrecht een Verbondsvergadering, waarin het bronzen beeld van Bon Ingen-Housz ten toon wordt gesteld. De indruk is positief: “het beeld is uitstekend, is het beste, wat er op dit gebied is; zó was Ariëns in zijn beste tijd; men had nog nimmer een zó goed gelijkend beeldje van Ariëns gezien.” Besproken wordt vanuit de aangesloten hoofdbesturen en bonden de opdracht voor een serie beelden te willen aangaan, en er wordt een positief besluit genomen. Van het besluit wordt een brief opgesteld, die 6 januari 1938 verstuurd is naar hoofdbesturen en bonden. In de brief staan offerte prijzen vermeld. De prijs is, wanneer in totaal niet meer dan 19 stuks besteld zouden worden ƒ 88, -. Bij afname van 20 tot 49 stuks wordt de prijs ƒ 75,25. Kunnen we in totaal 50 tot 99 stuks plaatsen, dan wordt de prijs gereduceerd tot ƒ 59,75. Bij een aantal van 100 of meer wordt de prijs geleidelijk nog iets lager.

Uitreiking aan jubilarissen

Van het bronzen Ariëns beeld is in opdracht van het R.K. Werkliedenverbond een serie van 19 beelden besteld, in welks verenigingsgebouwen het geplaatst werd. Hoogte: 52.0 cm, breedte: 14.2 cm, diepte: 16.0 cm. Gewicht: ongeveer 10 kilo. Het Ariëns-Comité heeft via mondelinge bronnen verondersteld, dat er in 1938 een serie van 14 of 16 beelden besteld zou zijn. Inmiddels is in 2020 van 15 beelden een plaats van aanwezigheid bekend, met gedeeltelijk de geschiedenis van herkomst. Gelet op de bronnen rond de besluitvorming en gelet op hetgeen thans bekend is over de serie beelden, is aannemelijk dat de bestelling van het RK Werkliedenverbond gegaan is over een serie van 19 beelden. Er zijn in 1938 en 1939 beelden uitgereikt aan jubilarissen binnen het R.K. Werkliedenverbond, onder wie Jos Veldman (Utrecht), Johan Mulders (Venlo), Wenders (Houthem) en J. de Koning (Maastricht). Hieronder volgt een overzicht van hetgeen in 2020 bekend is over deze serie beelden.

Verspreiding

  • Een exemplaar is in 1981 aangekocht door het Catharijne Convent van W.J. Lenssinck, en het heeft objectnummer RMCC b00046.
  • Een ander exemplaar is in het bezit van het gemeentemuseum Helmond onder inventarisnummer 80-643 collectie Mens en Werk.
  • Bij de opening van het Ariëns konvikt in 1979 ontvangt rector Piet Rentinck via schenking een exemplaar. De gever is Theo Ariëns.
  • Het aartsbisdom Utrecht is eveneens in het bezit van een exemplaar. De naam van de gever is onbekend.
  • Vicaris-generaal Hans van Munster ofm heeft in de jaren zeventig ook een exemplaar van het Ariënsbeeld gekregen. De naam van de gever is onbekend. Als Van Munster in de jaren tachtig secretaris-generaal van de R.K. Bisschoppenconferentie in Nederland wordt neemt hij het beeld mee naar het Secretariaat van het Rooms-Katholiek Kerkgenootschap. Het beeld blijft daar op de kamer van de Secretaris-Generaal staan. In 2016 verhuist het SRKK vanaf Biltstraat 121 naar een kleinere kantoorruimte op de Adriaen Ostadelaan 140 in Utrecht. Bij een bezoek van Hub Crijns, vice-voorzitter van het Ariëns-Comité aan het SRKK, op 19 november 2018 blijkt het Ariëns beeld in de vergaderzaal te staan op een kast naast een antiek kruisbeeld. De combinatie van deze twee bronzen kunstwerken is treffend.
  • In de hal van basisschool De Pionier in Maarssen staat eveneens een exemplaar dat een gift is van hoofdonderwijzer Reith van de Ariëns basisschool in Maarssen (met als bestuur Scholenstichting Pastoor Ariëns Maarssen), dat in 1984 na een renovatie in het schoolgebouw geplaatst is.
  • Een ander exemplaar is door de erven van Toon van der Heijden geschonken. Op 24 januari 1998 overlijdt de heer A.F. (Toon) van der Heijden, geboren in Stratum op 20 december 1912, in leven o.a. Kring bestuurder van de NKV bond Sint Lambertus in Enschede, later wethouder onderwijs in Enschede, en voorzitter van het Twents Ariënscomité en lid van het landelijk Ariëns-Comité in de jaren zeventig en tachtig. Al in 1983 is een basisschool in Enschede naar hem genoemd: de WethouderF. van der Heijdenschool, die in 1917 de naam wijzigt naar De Jonge Helden school. Hij is bevestigd als Ridder in de Orde van de H. Sylvester en in de Orde van de H. Gregorius de Grote en Officier in de Orde van Oranje Nassau. Na zijn overlijden besluiten echtgenote en dochter enkele stukken uit de nalatenschap aan het Ariëns-Comité te schenken, waaronder een exemplaar van het Ariëns beeld van Bon Ingen-Housz. Het Ariëns-Comité overlegt met de familie over een passende bestemming voor het beeld, waarbij gekozen is voor de St Willibrordparochie in Steenderen. In maart 1999 blijkt dat de familie van der Heijden akkoord is gegaan met plaatsing van het beeld in Steenderen. Maria Schotman-Harmsen heeft het beeld meegenomen naar Steenderen. Na de viering van de festiviteiten van de parochie, in juni 2001, waarbij herdacht wordt dat Alphons Ariëns een eeuw geleden pastoor werd van de parochie, wordt het beeld op een sokkel geplaatst in de St Willebordkerk.
  • Nog weer een ander exemplaar is in 1991 via schenking door familie Ton en Joke de Goeij in bezit gekomen van het Ariëns Comtié Haaksbergen en is geplaatst in de St. Pancratiuskerk.
  • Een ander exemplaar is sinds 2010 via schenking in het bezit gekomen van de vice-postulator van de causa Ariëns pastoor Henri ten Have. De gevers zijn de dochters van Jos Veldman, secretaris van de Katholieke Arbeidersbeweging. Een van de dochters is de huishoudster van de pastoor in Wageningen en daar is postulator Henri ten Have pastoor.
  • In 2010 ontvangt bisschop Gerard de Korte van het Bisdom Groningen-Leeuwarden een exemplaar van de heer Bert Vulink, een oud NKV’er uit het aartsbisdom Utrecht. De heer Vulink vertelt: “Toen het Herstellingsoord Ariënshof op 01-01-93 werd opgeheven (het fuseerde met de H.C. Rumke-groep) heb ik dat beeld van Ariëns mee genomen. Die groep had geen affiniteit met Ariëns. Het heeft hier ’n aantal jaren in mijn werkkamertje gestaan, totdat ik las dat bisschop de Korte zo’n Ariënsvereerder was. Ik heb zijn secretaresse toen gemaild dat ik het hem eventueel wilde schenken. Hij reageerde per kerende mail dat ik hem daarmee ’n groot plezier zou doen. Hij heeft het kort daarna op ’n avond bij mij thuis in Utrecht opgehaald en nodigde mijn vrouw en mij toen uit bij hem in Groningen te komen lunchen. Dat hebben we gedaan.
  1. De Stichting Herstellingsoorden Herwonnen Levenskracht (1966-1993) nam in 1977 het herstellingsoordenwerk van de Katholieke Vereniging tot Bevordering van de Volksgezondheid en tot Bestrijding van Volksziekten Herwonnen Levenskracht over. De Stichting had drie (waarschijnlijk vier) herstellingsoorden. Genoemd worden Ariënshof in Bosch en Duin (voor mannen) en Sonnehaert te Zeist (voor vrouwen) en Nieuwenoord (vakantiecentrum te Baarn), en de R.K. Herstellingsoord Vereniging Mgr. Mutsaers (RKHOV) te Venlo. De Stichting is tussen 1991 en 1993 opgeheven. Ariënshof en Sonnehaert fuseerden met de H.C. Rumke-groep, een combinatie van psychiatrische en psychotherapeutische zorginstellingen in de regio Utrecht, later weer Altrecht geworden.
  • Alphons Arëns op de voorgrond, daarachter links Ingrid Rep, algemeen secretaris van de FNV en Jacqueline Bergervoet, op de achtergrond Johan Stekelenburg…

    In 2015 komt via schenking door de heer Koelink uit Nootdorp een exemplaar in het bezit van de Jacobus de Meerdere parochie in Enschede.

  • Er is een exemplaar aanwezig in het Ariëns verzorgingshuis (thans Ariënsstaete) in Enschede. Het is eigendom van de toenmalige directeur Kleinherenbrink.
  • Hendrik Scholten uit Haaksbergen, actief in het Ariëns-Comité van Haaksbergen en de Historische Vereniging Haaksbergen, meldt in mei 2018 aan Hub Crijns, dat er ook een exemplaar van het Ariënsbeeld van Bon Ingen-Housz in bezit is van de fam. Ten Voorde in Haaksbergen.
  • Tijdens de Ariëns tentoonstelling in de Hl Hartkerk in Maarssen in augustus 2018 is een exemplaar van het Ariëns beeld in bruikleen afkomstig van mevrouw A. van Dommelen. De familie van Dommelen vertelt dat ze het beeld verworven hebben op een rommelmarkt in Den Haag.
  • Hub Crijns, vice-voorzitter van het Ariëns-Comité, komt op 13 november 2018 langs het geboortehuis van Alphons Ariëns op de Hamburgerstraat 38 in Utrecht. In de hal van het huis is zichtbaar op een pilon geplaatst een exemplaar van het Ariëns beeld, zoals gemaakt door Bon Ingen-Housz in 1937 en zoals in een serie vervaardigd voor de Rooms-Katholieke Werkliedenvereniging aartsbisdom Utrecht. Het is voor het Ariëns-Comité vooralsnog onduidelijk waar dit Ariëns beeld vandaan gekomen is. Het wordt nader onderzocht.
  • Begin Juli 2020 meldt Jacqueline Bergervoet aan het Ariëns-Comité, dat zij sinds 1971 in het bezit is van een Ariëns beeld uit de serie van Bon Ingen Housz, dat zij ontvangen heeft van Frans van der Gun, voormalig vrijgestelde van de RK Werkliedenverbond in het aartsbisdom Utrecht en later secretaris van het Nederlands Katholiek Vakverbond (tot 1971). Jacqueline Bergervoet heeft ook gewerkt bij het NKV, later bij het A.C. de Bruijn Instituut in Doorn en later in verschillende functies bij het FNV, waar zij in 2016 met pensioen is gegaan. Jacqueline Bergervoet heeft op 17 september 2020 het Ariënsbeeld (zie foto) geschonken aan de FNV, die het beeld in dank heeft aanvaard. Het beeld krijgt een plaats in de Alphons Ariënszaal.

Hub Crijns

Vice-voorzitter van het Het Ariëns-Comité

september 2020