Het geheugen van de vakbeweging

Foutje bedankt!

De geschiedenis van de FNV-claim op SNS Reaal

Vrijdagochtend 1 februari 2013. Voor het openen van de beurs kondigt minister van financiën Jeroen Dijsselbloem in een persconferentie de nationalisatie aan van de in nood verkerende SNS Reaalgroep. Er is geen alternatief volgens de minister en De Nederlandsche Bank. Gevolg: eigenaren van aandelen en achtergestelde obligaties kunnen naar hun centen fluiten. In de lange rij gedupeerden die op vrijdag 16 februari bij de Raad van State protest aantekenen tegen de nationalisatie staat ook een advocaat namens de FNV. De vakcentrale heeft nog een bedrag van ruim 20 miljoen euro van SNS Reaal tegoed. De FNV is volstrekt ten onrechte geraakt door de nationalisatie van SNS Reaal betoogt de advocaat. De vakcentrale heeft volgens hem een ‘unieke positie’, heel anders dan de andere beleggers in SNS Reaal. Volgens de FNV is de vakcentrale geen ‘speculatieve’ belegger vergelijkbaar met andere houders van achtergestelde leningen. De onteigening van de FNV-lening zou dan ook ‘in strijd met alle beginselen van behoorlijk bestuur’.

Feestvreugde bij de beursgang van SNS Reaal in 2007Feestvreugde bij de beursgang van SNS Reaal in 2007

Op 26 februari krijgen de gedupeerden van de Raad van State te horen dat de nationalisatie rechtmatig is. De Raad van State biedt echter ook, anders dan Dijsselbloem had gewild, gedupeerde aandeel- en obligatiehouders de mogelijkheid om naar de rechter te stappen om een schadevergoeding te eisen omdat ze zijn misleid of omdat ze slachtoffer zijn van wanbeleid. Heeft de FNV een zaak? Dat is een lastige vraag. De nodige juridische haarkloverij zal er aan te pas moeten komen om een overtuigend ja of neen te kunnen onderbouwen. De vraag hoe de FNV een ‘unieke positie’ verwierf in SNS Reaal Groep is makkelijker te beantwoorden. De wortels van de FNV-claim gaan terug tot 1997.

SNS Reaal Groep

De ‘Reaal-poot’ van SNS Reaal is onlosmakelijk verbonden met de FNV. De SNS Reaal Groep die in 1997 tot stand komt, omvat een bundeling van financiële dienstverleners met een ideële achtergrond. Om staande te blijven in de fusiegolven die de zakelijke dienstverlening vanaf de jaren tachtig overspoelen, slaan ook enkele (spaar)banken en verzekeraars met een ideële achtergrond de handen ineen. Zij vormen de SNS Reaal Groep. De opeenvolgende fusiegolven maken een einde aan de ‘verzuilde’ financiële sector. Het concept van gescheiden verzekeraars, handelsbanken, spaarbanken, pensioenfondsen en andere financiële dienstverleners is niet meer van deze tijd. Nieuwe holdings met ingewikkelde vervlochten constructies die vrijwel het hele pallet aan financiële dienstverlening kunnen bieden, hebben de toekomst. De nieuwe formule van ‘bankassurance’ belooft alleen maar goeie dingen voor zowel bedrijven als voor consumenten.

Aandelenverkoop

Vňňr de overname door SNS is de FNV grootaandeelhouder van de Reaal Groep. Als ‘part of the deal’ bij de samenwerking tussen SNS en de Reaal Groep worden alle FNV-aandelen aan SNS verkocht voor 450 miljoen gulden. De overeenkomst voorziet erin dat na een eerste storting het restant in 16 jaarlijkse termijnen door SNS Reaal wordt uitbetaald aan de FNV. De opbrengst van de verkoop is voor de FNV-kas een welkome aanvulling. Vanaf de oprichting in 1982  kampt de FNV-werkorganisatie namelijk met een chronisch geldgebrek. Na de verkoop kan in het financieel verslag van 1997 dan ook worden vastgesteld ‘dat de FNV een goede vermogenspositie heeft’. Het grootste deel van de lening heeft SNS Reaal inmiddels afgelost, behalve dus de resterende 20 miljoen euro. 11 miljoen hiervan zou binnenkort worden afgelost, slechts enkele weken nadat SNS Reaal is genationaliseerd.

Reaal regelt ’t allemaal

Het merk ‘Reaal’ weet al snel een grote naamsbekendheid te verwerven door populaire reclamespotjes. Met een doorzichtige kleine louche ‘oplichter’, neergezet door Rijk de Gooyer (‘Foutje bedankt’ en ‘Kan ik effe vangen’), wil Reaal laten zien dat de Reaal adviseur altijd open staat voor de problemen van z’n klanten. Zelfs onder de moeilijkste omstandigheden blijft deze sympathiek en dienstbaar. Als er werkelijk iets aan de hand is, wordt alles geregeld: ‘Reaal regelt ’t allemaal’.

FNV Grootaandeelhouder

Waarom en hoe verwierf de FNV de positie van grootaandeelhouder in de Reaal Groep? De Reaal Groep NV komt in 1990 tot stand door het samengaan van twee verzekeraars: de aan de NVV gelieerde De Centrale (1904) en Concordia (1907) verbonden met het NKV en drie banken: de Centrale Volksbank (1920), de Hollandsche Koopmansbank (HKB 1922) en de Algemene Spaarbank voor Nederland (ASN). Concordia was altijd al nauw en formeel verbonden met de katholieke vakbeweging. Bij De Centrale ligt dat anders. Bij de oprichting in 1904 krijgen de SDAP en later het NVV als het ware aandelen in de naamloze vennootschap De Centrale op een presenteerblaadje aangeboden. SDAP- en NVV-bestuurders weigeren echter een formele samenwerking met De Centrale aan te gaan. Zij twijfelen aan de levensvatbaarheid van de nieuwe maatschappij die bovendien geleid wordt door een zeer jonge directeur.
Pas als De Centrale vanaf de jaren ‘twintig winst begint uit te keren, stellen zij een formele band op prijs. Nu is het echter Nehemia de Lieme, vanaf de oprichting in 1904 tot 1940 de directeur van De Centrale, die de boot afhoudt. Dat beleid is door de opeenvolgende directies  – de oorlogsperiode 1940-1945 uitgezonderd – lange tijd gehandhaafd. Tot het midden van de jaren ’70 zijn de aandeelhouders privé personen. Uiteraard gaat het daarbij om mensen die de sociaal democratie een warm hart toedragen. Midden jaren zeventig verandert dat. Om een ‘vijandige’ overname te voorkomen en het ‘bijzonder karakter’ (steunverlening aan de arbeidersbeweging in de breedste zin van het woord) van De Centrale veilig te stellen wordt in 1974 een meerderheidspakket van de aandelen ondergebracht in de Stichting Behoud Zelfstandigheid Centrale (Bezec). Formele banden tussen De Centrale en het NVV zijn er dan nog steeds niet.

Fusie

Na de fusie tussen het NVV en NKV tot de FNV in 1982 worden eind jaren tachtig ook stappen gezet om te komen tot een bundeling van de financiële instellingen. De blauwdruk daarvoor is gelegd tijdens een groots feestelijk personeelsuitje naar het Griekse eiland Poros in 1989 met als aanleiding het 85-jarig bestaan van De Centrale. Voorafgaande aan die fusie hebben de vakcentrales NVV en NKV en enkele aangesloten bonden controlerende belangen in respectievelijk de ASN en Concordia en de CVB. De juridische en financiële constructie van de Reaal Groep die in 1990 tot stand komt, wordt ook wel de ‘Poros-constructie’ genoemd. Deze voorziet er in dat de FNV de eigenaar wordt van 51 procent van de aandelen. Een groot deel van de overige aandelen komt in handen van de zogenaamde Stichting Continuďteit SMMC BEZEC die eveneens bedoeld is als beschermingsconstructie tegen een vijandige overname.

Ideële doelstelling

Het verstrekken van winstuitkeringen door De Centrale is lange tijd een aangelegenheid van de directie en de commissarissen. Eind jaren ’70 komt hierin verandering met de oprichting van de Stichting Winstdeling Centrale (Widec). Doel van de stichting: “de oprichting, instandhouding en ondersteuning van instellingen die een algemeen maatschappelijk belang dienen, alsmede de ondersteuning van verenigingen of andere stichtingen die eveneens een algemeen belang beogen”. Met de beëindiging van het zelfstandig bestaan van De Centrale in 1990 is het ideële karakter niet verloren gegaan. Bij de fusie wordt statutair vastgelegd dat de Reaal Groep uitkeringen uit de winst voor sociale en culturele doeleinden blijft verstrekken. Mede dankzij dit geld is onder meer de opening van het Vakbondsmuseum in het voormalige hoofdkantoor van de ANDB in de Henri Polaklaan mogelijk. De nieuwe SNS Reaal Groep zet de traditie voort door in 1998 het SNS Reaal Fonds op te richten. Inmiddels behoort dit fonds tot de meest ruimhartige private financiers van grote en kleine culturele instellingen in Nederland. Dit jaar heeft het fonds 14 miljoen euro om uit te delen. Het lijkt erop dat het SNS Reaal Fonds op de korte termijn niet direct door de nationalisatie zal worden geraakt.

Ambities

Hoe kon het zo misgaan met SNS Reaal, een financiële dienstverlener die van oudsher zo nauw verbonden is geweest met de vakbeweging? De fusie- en overnamegolven blijven na 1997 aanhouden. Daarbij toont ook SNS Reaal zich een actieve speler in het overname spel. Met overnames van onder meer de Nieuwe Hollandse Lloyd, Zurich Nederland, AXA Nederland, Winterthur en Zwitserleven ontwikkelt SNS Reaal zich tot een gedegen bank-verzekeraar, die steeds hoger opklimt in de rangorde van financiële dienstverleners. Hierdoor verwerft SNS Reaal zelfs de status van ‘systeembank’, een bank die te belangrijk is om failliet te laten gaan.
De ambities van de in 2002 aangetreden CEO Sjoerd van Keulen reiken echter verder. In 2006 brengt hij SNS Reaal naar de beurs en haalt daar veel geld op om die ambities te realiseren. Onder het motto the ‘sky is the limit’ stort SNS Reaal zich in de vastgoed financiering. Dat lijkt de raad van bestuur – met Sjoerd van Keulen voorop – een puik plan. Er valt veel geld te verdienen en SNS Reaal zal niet langer een ‘saaie’ bank-verzekeraar zijn. De toezichthouder De Nederlandsche Bank legt SNS Reaal bij dit voornemen geen strobreed in de weg. Van Keulen’s collega’s zijn zo enthousiast over diens lef en durf dat ze hem als topman van het jaar 2007 op het schild heffen. ‘The winner takes it all’. ‘The looser has to fall’, maar dat komt pas later.
In 2007 wordt nog winst gemaakt met de vastgoed poot. Vanaf 2008 gaat het echter mis. Goed mis. In 2008 moet SNS Reaal vanwege de kredietcrisis een beroep doen op de staat voor financiële ondersteuning. De aanhoudende verliezen bij de vastgoedpoot  worden zo groot dat de andere gezonde bedrijfsonderdelen als het ware worden leeggezogen. Nadat diverse reddings-scenario’s zijn gewikt en gewogen is er volgens Dijsselbloem maar een optie: nationalisatie.  De maatschappelijk commotie is terecht heel groot. Een systeem dat het mogelijk maakt dat zonder enig of ondeugdelijk toezicht en zonder veiligheidskleppen grote ongelukken als deze gebeuren, deugt natuurlijk niet.
De economische en maatschappelijke schade van de nationalisatie is aanzienlijk. De nationalisatie kost de staat (ons dus) 3,7 miljard euro. Daarnaast verstrekt de staat 6,1 miljard euro aan leningen en garanties. De aandeel- en obligatiehouders zijn bijna 1,3 miljoen euro kwijt. Of zij, inclusief de FNV, hiervan ooit een deel terugzien, zal de toekomst moeten uitwijzen.

Conclusie

SNS Reaal Groep heeft een roemrijk verleden en heeft heel veel goeds voor de vakbeweging kunnen betekenen. Na de ‘amputatie’ van de vastgoedtak zijn er ongetwijfeld volop kansen voor een toekomstige herrijzenis. Bij het bedenken van oplossingen voor de toekomst kan het leerzaam zijn om even achterom te kijken. ‘Onderzoek alles en behoudt het goede’ is wellicht een cliché maar daardoor niet minder waar. Het oude ‘verzuilde’ financiële systeem met gescheiden risico’s was achteraf gezien zo gek nog niet. Vandaar de oproep terug te keren naar de saaie banken en verzekeraars die de consumenten weer centraal stellen. En natuurlijk ook: terug naar de banken en verzekeraars met een ideële doelstelling.
Jacques van Gerwen
Maart 2013