Het geheugen van de vakbeweging

Enkele fragmenten uit de geschiedenis van de christelijke vakbeweging in Langbroek

In 2006 bestaat de de Hout- en Bouwbond CNV afdeling Langbroek 50 jaar. Ter gelegenheid daarvan werpt secretaris Piet Veldhuizen een blik in de notulen boeken die bewaard zijn gebleven. En stelt vast dat er al veel langer van christelijke vakbeweging in het Utrechtse Langbroek sprake is. Tevens geeft hij een inkijkje in het reilen en zeilen van de afdeling door de jaren heen.

Piet Veldhuizen, secretaris van CNV Vakmensen, regioplatform Midden-NederlandPiet Veldhuizen, secretaris van CNV Vakmensen, regioplatform Midden-Nederland

Voordat er in 1956 een zelfstandige afdeling van de N.C.B. werd opgericht waren er al heel lang vakbondsactiviteiten in Langbroek. Ik bezit twee Notulenboeken van de afdeling Langbroek van de Christelijke Nationale Werkmansbond, de C.N.W.B. Deze notulenboeken bestrijken de jaren 1913 t/m 1939. En daaruit al lezende en schrijvende besefte ik dat de titel “100 jaar vakbond in Langbroek” ook niet goed was. Maar om volledig te zijn was de tijd te beperkt om al het materiaal het verzamelen en bestuderen. Het zou ook een veel te lang verhaal worden. Daarom een nieuwe titel: ” Enkele fragmenten uit 100 jaar vakbond in Langbroek”.
Op 4 dec. 1907, kreeg Langbroek een plaatselijke afdeling. Nu 99 jaar geleden. Als oprichter van de afdeling moet ik noemen Ds. H.E.G. v/d Meene uit Overlangbroek. Doel was om een ‘Verbintenis te zijn van Christelijke arbeiders om elkanders belangen te bevorderen. “Eendracht maakt macht” las ik ergens. “De Sociaal Democraten gaan niet met God, hun grondslag deugt niet. Geluk is alleen te vinden bij God”, sprak Bondsvoorzitter Nahuizen die op 11 febr. 1914 ter vergadering aanwezig was. Later is hij nog eens geweest en ook tijdens het 25-jarig jubileum op 29 dec. 1932. Nahuizen was toen al 69 jaar. Als bondsvoorzitter Nahuizen in 1933 70 jaar wordt ontvangt hij van de afd. Langbroek een elektrisch voetkussen.
Over de eerste jaren is niets bewaard gebleven. Voorzitter in 1913 was J. van Eck en, na enkele anderen, gaf (secretaris) Jan Strik vanaf 1922 tot zijn overlijden, op 1 juni 1939, leiding aan de afdeling. Jan Strik is vanaf de oprichting lid geweest. Hij was toen 30 jaar en is 63 jaar geworden. Daarna werd Joh. van Ginkel voorzitter. Joh. van Ginkel was al vanaf 1930 secretaris en hij was ook van 1925 tot 1960 koster van de Herv. kerk. Joh. van Ginkel is overleden in 1985. In de dertiger jaren was A. van Cappelle penningmeester. Ereleden waren de plaatselijke predikanten van Nederlangbroek: Ds. Broekema, Ds. Warmolts, Ds. Zijlstra en Ds. Prins.
Ds. v/d Meene uit Overlangbroek heeft een zeer grote invloed gehad en was de oprichter van de afdeling en is bijna altijd op de vergaderingen aanwezig geweest. Hij was Erevoorzitter vanaf maandag 27 jan 1908 tot zijn afscheid op maandag 27 jan. 1936. Bij zijn afscheid kreeg hij een bureaulamp en een schemerlamp. Ds. v/d Meene had op de dag ervoor een Koninklijke onderscheiding ontvangen. Zijn opvolger in Overlangbroek, Ds. v/d Ent Braat, weigerde om erevoorzitter te worden. Hij was uitgenodigd om een referaat te houden en dat deed hij ook op 7 febr. en 21 maart 1938. Ook het aanbod om erelid worden weigerde hij. Maar als hij aanwezig was deed hij de opening en de sluiting van de vergadering. Vanaf 26 nov. 1938 is Ds. H. Talsma, Nederlangbroek, erevoorzitter.

Hoeveel leden de afd. had heb ik niet kunnen achterhalen, behalve in 1931, toen waren er 66 leden. Over de kandidaat-leden werd gestemd en niet iedereen kwam daar door. Voor het ziekenfonds, ik kom daar verderop nog op terug, kon men apart lid worden en dat gebeurde meestal gelijk als men lid van de bond werd. Er was dan een wachttijd van 14 dagen om bezwaren in te dienen. Bij wanbetaling werd men geschrapt als lid. Dat is nu nog steeds zo alleen noemt het nu schorsen. Ook bij vertrek/verhuizing kwam er een einde aan het lidmaatschap. Op een zeker moment is er sprake van weduwen en ongehuwde vrouwen die lid willen worden en dat wordt dan ook mogelijk gemaakt. De afdeling had ook begunstigers, inwoners uit Langbroek en omgeving die geen lid waren maar wel een geldelijke bijdrage verleenden. Hieronder zijn ook enkele adellijke lieden. Dezen werden ook uitgenodigd voor de jaarvergadering of jaarfeest.
Er werd vergaderd in de Consistorie van de kerk hier in Langbroek of in Overlangbroek, soms ook in de Openbare school te Overlangbroek. Er werd onregelmatig vergaderd. Soms kwam men 2 maal per maand bijeen en ook wel eens pas na 4 maanden, de zomermaanden. In 1931 wordt besloten om te vergaderen om de drie weken. Later op elke 2e vrijdag van de maand en in 1933 op de laatste vrijdag van de maand. Gedurende de zomermaanden werd weinig vergaderd.  Soms waren weinig leden aanwezig. Er zijn zelfs enkele vergaderingen niet doorgegaan omdat er maar twee leden waren. Ik lees ook wel ergens dat er eens 30 leden aanwezig zijn. De aanvang was vroeg, om half zeven en men sloot tussen half negen en half tien. Later begon men om zeven uur of ook wel half acht. Men begon altijd met Bijbellezing en een overdenking door de erevoorzitter Ds. v/d Meene.
In de jaren dertig werden de jaarvergaderingen in de Chr. School alhier gehouden. Dan werd er gezongen en voordrachten gehouden, er waren samenspraken en er was koffie, chocolademelk en sigaren. In de notulen staat precies beschreven wie wat mocht leveren. Dan waren er ook afgevaardigden van andere afdelingen en van andere plaatselijke verenigingen.
De 23e jaarvergadering, in 1931, was pas om half twaalf afgelopen en bij het 25-jarig jubileum, op 28 en 29 dec. 1932 was het zelfs na twaalven. Men was al om 7:15 uur begonnen. Bijna 5 uur. Maar in 1917 was er wegens de toestand geen jaarfeest maar kreeg elk lid een halve mud steenkool. En in 1933 en in 1935 kregen de leden 1 hectoliter. eierkolen.
Hoe hoog de contributie was kon ik niet vinden maar in 1917 ging de contributie met 1 ct. per week omhoog en de ziekenfondspremie met 12,5 ct. De uitkering ging van �5,- naar �6,- per week. Thema’s die speelden waren het Ziekenfonds dat door de afdeling was opgericht en werd bestuurd. Bij de kascontrole van het ziekenfonds, op 20 feb. 1913, waren de ontvangsten �377,80, de uitgaven �153,50. In kas �107,50 en op het spaarbankboekje �605,–.
Ander thema was de Werklozenkas van de afdeling. In 1915 vonden de leden het nog niet nodig om een Werklozenfonds op te richten. Men was niet bang voor het spook der werkloosheid. Dat werd later wel anders en in 1920 kwam dat fonds kwam er wel. Rond 1916 is de levensmiddelen voorziening moeilijk, er was distributie. Genoemd worden ook vlees, kolen en klompen. In 1918 waren veel leden ziek, er heerste de Spaanse griep. De secretaris, J.J. Boelhouwer, is op 33-jarige leeftijd aan deze griep bezweken. Toen werd Jan Strik secretaris en Van Cappelle penningmeester.
In 1919 was er een samenwerking met Patrimonium te Doorn tegen de SDAP. Maar het was tegen de statuten om tijdens de vergaderingen over politiek te spreken. In 1920 betaalde men 5 ct. p.w. per lid aan de landelijke Bondskas. In 1920 is er sprake van een Grondwerkers Bond, waarvan ook enkele leden aanwezig waren. In 1922 opende men een spaarbankboekje bij de BOAZ-bank, H.T. van Donselaar was de agent. De BOAZ-bank is in 1964 opgegaan in de NMB, de huidige ING.
Ook werd er gesproken over voorlichting over woningbouw. In 1923 vonden ze de prijs voor de elektra hoog. In 1924 is er sprake van een boekenkast die bij Van Asselt was ondergebracht. Boeken lenen voor leden was 2 ct. p/w en voor niet leden 10 ct. p/w. In 1932 wordt de bibliotheek aan de Jongelingsvereniging ‘Timotheüs’ verkocht.
De contributie inning is altijd een probleem geweest. Het moest bij de penningmeester gebracht worden maar dat schoot er vaak bij in. Regelmatig kwam het aanstellen van een bode aan de orde en eindelijk kwam het er van. Het werd aanbesteed onder de leden en de laagste kreeg het, voor � 25,- per jaar. Elke zaterdagmiddag haalde hij de contributie op, uiterlijk kon het ook maandag. Dinsdag was de afdracht aan de penningmeester. Het heeft maar 2 jaar geduurd. In 1935 wordt de 2e penningmeester belast met de inning, tegen een vergoeding van � 20,- p/j. Net toen dat aangenomen was bood een ander lid aan het 1 jaar gratis te doen. Er was toen ook al een UBO-bode, Dhr. A. van Cappelle, deze is ook nog in beeld geweest. De UBO was een begrafenisverzekering die verbonden was met de Chr. vakbeweging en nog niet zo lang geleden is opgegaan in AEGON-verzekeringen. In 1929 word er een onderafdeling opgericht, de Kolenbond met direct al 24 leden.
Na jaren gesteggel is er 8 dec. 1929 eindelijk weer een jaarfeest. Dat spreidde men over twee avonden met voordrachten, koffie en sigaren, ik zei dat al eerder. Regelmatig is er sprake van afgevaardigden naar een Bondsvergadering in Apeldoorn of Utrecht. In die jaren is er sprake van aansluiting bij de Chr. Nat. Ziekenkas. Dat had te maken met de nieuwe Ziektewet die in 1929 van kracht werd. Daardoor was het eigen Ziekenfonds overbodig geworden en in 1931 omgezet in een Aanvullingskas. Later genoemd het Ondersteuningsfonds. Ziektewettrekkende leden kregen uit deze kas de ontbrekende, bovenwettelijke, 20% uitgekeerd. Aanvankelijk hoefde men niet schriftelijk aan te tonen hoeveel die 20% moest zijn. Het bestuur ging er van uit dat de leden zich niet inlaten met onwaarheid spreken. Later komt er een regeling dat men een briefje van de huisarts moet kunnen overleggen. In 1932 is er een wachttijd van 8 dagen en een uitkering max. � 4.- per week tot een max. van � 52,–. Dus 12 weken per jaar konden de leden op een uitkering rekenen. Inkomsten 1932: � 298,72, uitgaven: � 424,20. Het vermogen van dit fonds was op 1 jan. 1933: � 1.756,15. Later zijn de uitkeringen enkele malen aangepast, zowel omhoog als omlaag. In 1933 er een oplichtingzaak, een lid had gelden van het Ondersteuningsfonds toegeëigend. Hij had het fonds 4 weken opgelicht en is terstond geroyeerd.
Landelijk is er een Fonds Hulp in Nood dat ook af en toe genoemd wordt. De contributie aan dit fonds was in 1934 10 ct. per lid per jaar. De afd. betaalde toen � 5,- per jaar. Uit dit fond krijgt het geroyeerde lid, welke was uitgetrokken uit de Ziektewet en het ndersteuningsfonds,
op dringend voordracht van het bestuur, � 25,-. In 1929 zendt de afd. een rekest naar de Burgemeester inzake de uitkering de werklozen. Behalve de twee notulenboeken en het Reglement van de Werklozenkas is alleen een afschrift van dit rekest bewaard gebleven. Ook zal men het kerkbestuur vragen om de torenklok de zomertijd te laten aangeven.
Regelmatig word er ook over Jaarboekjes geschreven. Helaas is mij nog niet duidelijk wat wij ons daarvan moeten voorstellen. Ik probeer daar nog achter te komen. Ook regelt men dat bij het overlijden van een lid er leden beschikbaar zijn als kosteloze dragers. In 1934 wordt het uitgebreid tot ook de echtgenoten van de leden .
Op 30 jan. 1931 zijn de heren Bakhuizen en Van Beek op bezoek. Zij kwamen met het doel om in de gemeente te geraken tot oprichting van een Bouwvakarbeidersbond welke zich ten doel stelt om uit te keren bij werkloosheid. Daar er slechts twee leden voor die bond in aanmerking komen kon er geen bond opgericht worden. De twee heren werd te kennen gegeven dat een openbare vergadering de enigste kans van slagen biedt.
In dat jaar is er ook sprake van een Cie. van raadgeving. Uitgenodigd zullen worden: Jkh. H.W.L. de Beaufort, Ds. H.E.G. v/d Meene, W.F. van Beeck Calkoen, de burgemeester en H.T. van Donselaar. En namens het bestuur: M. v. Eekeren en secr. Joh. van Ginkel. Ook in 1931 staat het met de kas financieel slecht voor, er is een nadelig saldo ban � 14,01.
Daarom ziet men af van het bijwonen van het 25-jarig bestaan van het Prov. Comité dat te Amersfoort gehouden zal worden. Op dringend verzoek van het comité wordt later besloten om toch enkele leden te sturen. Zij ontvangen uit de kas � 1,50 ter dekking van verzuim en onkosten. Een paar keer wordt het Dr. de Vissershuis te Lunteren genoemd en er wordt voor gecollecteerd of loten verkocht. Het heeft iets met kinderen te maken?
In 1932 viert men het 25-jarig bestaan op 2 avonden, 28 en 29 dec. in de Chr. School alhier. Ik noemde dat al eerder. Van het Hoofdbestuur krijgt de afd. een voorzittershamer als aandenken. De oude voorzittershamer wordt de volgende vergadering geschonken aan de Chr. Landarbeidersbond. De opbrengst van de bloempjesverkoop was � 22,70 en was voor het Dr. de Vissershuis. En de collecte voor Bond was � 46,56 maar dat kwam hoofdzakelijk door de vriendelijke gever van een briefje van � 25,- en � 5,- als feestgeschenk van Breukelen.

In 1935 zijn er de sluiswerken in Wijk bij Duurstede en men wil een verzoek doen aan de Burgemeester om te bepleiten dat er ook werklozen uit Langbroek daar te werk gesteld mogen worden. De uitslag is mij niet bekend. In 1936 wordt een verzoek van het Prov. Comité om te Langbroek een Landdag te organiseren afgewezen omdat de condities te slecht zijn. In 1936 bespreekt men het vertonen van een film op de jaarvergadering (de film over de verloving van prinses Juliana en prins Bernhard). Dit zo hier of op Lunnenburg moeten geschieden.
Uiteindelijk is de verlovingsfilm vertoond op vrijdag 12 feb. 1937, kosten � 45,- voor 2 voorstellingen. Er zijn 3 voorstellingen geweest voor dezelfde kosten. Toegangskaarten konden bij enkele winkels gekocht worden.
In die tijd speelt ook een kolentoeslag verstrekt door de gemeente. In die jaren wordt op verzoek van de penningmeester door enkele leden de tuin van de voorzitter gespit omdat hij daar zelf niet toe in staat is. De voorzitter, Jan Strik, had geen zoons maar drie dochters die toen nog geen 20 jaar waren. Ik noemde al dat hij op 1 juni 1939 overleden is op een leeftijd van 63 jaar.
In de 2e wereldoorlog is de C.N.W.B. opgeheven. Maar omdat het tweede notulenboek vol was en stopt in 1939, net na het overlijden van Jan Strik, tast ik nog in het duister over hoe dat alles toen is verlopen. En inmiddels zijn er bijna geen tijdgenoten nog in leven. Na de oorlog is de C.N.W.B. nog maar in enkele plaatsen doorgegaan. Het langst in Apeldoorn. Ik meen eens gelezen te hebben tot medio de jaren zestig. Wanneer er een afdeling van een CNV-bond werd opgericht is mij onbekend. Maar na de oorlog was er een afdeling van de Christelijke Nationale Vereniging van Werklieden in het Landbouw- Tuinbouw-, Zuivel- en Veenbedrijf.
Die bond was in 1920 opgericht en was aangesloten bij het CNV. Die bond zou later opgegaan in de Voedingsbond CNV die op zijn beurt een paar jaar geleden weer is
opgegaan in de Bedrijvenbond CNV. Een belangrijk persoon voor die Landbouwbond in Langbroek was Henk van Wijk die ook al lid was geweest van de C.N.W.B. Wellicht zijn meer leden van de Werkmansbond na de oorlog lid geworden van de Landbouwbond. Maar door de toenemende mechanisatie in het boerenbedrijf liep het ledental gestaag terug. Sommige gingen in de bouw werken en werden lid van de N.C.B. afd. Doorn die in 1917 was opgericht. De N.C.B. staat voor de Nederlands Christelijke Bouwarbeidersbond, één van de twee bonden die vanaf 1956 samen gingen als Nederlands Christelijke Bond voor werknemers in de Hout- en Bouwnijverheid. Eerst ook afgekort als N.C.B. en vanaf de jaren tachtig als Hout- en Bouwbond CNV. Deze bond was al in 1900 opgericht en in 2000 hebben wij het 100-jarig bestaan gevierd. Enkelen van ons zijn nog naar de revue te Amersfoort geweest. Straks zien we een korte film over deze bond in die 100 jaar.
Nu weer terug naar Langbroek. In 1956 waren er in Langbroek genoeg leden (7) om een eigen afdeling op te richten. Op 6 jan. 1956 is in Langbroek een afdeling van de N.C.B. opgericht. Het oprichtingsbestuur bestond uit voorzitter Willem Jansen, die ook al lid was van de NCWB, secretaris Niek Boelhouwer, zoon van J.J. Boelhouwer die in 1918 aan de Spaanse griep was overleden. Niek Boelhouwer was ook de laatste secretaris van de NCWB (1939).
Penningmeester/PV-er werd Gijs Hoogland. In 1970 waren het al 29 leden. In de zomer van 1971 trad Gijs Hoogland af en werd Piet Veldhuizen penningmeester/PV-er. In 1974 werd de afdeling Werkhoven opgeheven en een groot deel van haar leden (5 van de 7) werden bij Langbroek gevoegd. Enigst bestuurslid en Penningmeester-PV-er in Werkhoven was Frits van Os. Helaas ben ik nooit in het bezit gekomen van schriftelijke stukken van de afd. Werkhoven.
In 1976 bereikte het ledenpijl de 39, in 1981 de 41, in 1989 de 47, in 1994 de 51. In 2000 was het weer gezakt tot 40. Na het overlijden van secretaris Niek Boelhouwer, in sep. 1975, kwam in nov. Gijs Hoogland weer in het bestuur nu als secretaris. Dat is hij gebleven tot 1995, ruim 1 jaar later is hij overleden. Daarna was Bert van Lunteren een paar jaar secretaris. Sinds zijn vertrek naar elders doet spreker deze functie erbij. Nadat eind jaren 70-tig Willem Jansen terugtrad als voorzitter kwam Rijk v. Luyn. Toen die in enige jaren geleden aftrad bleef er een vacature die ook door spreker werd waargenomen.
In 1971 was er een reorganisatie van de Bond. Er kwamen rayons. Langbroek behoorde tot rayon 34. Het rayonbestuur vergaderde 5 maal per jaar, eerst in Doorn en later in Amerongen. De eerste voorzitter was N. Boelhouwer uit Langbroek, secretaris was M.P.C. Marchal uit Doorn. In 1975 werd onze penningmeester door het rayon gekozen tot lid van de Bondsraad. Tot op heden heeft hij daarin zitting, alleen heeft het rayon een ander nummer, namelijk rayon 26. Er zijn in die 50 jaar niet zo veel vergaderingen gehouden, zo 1-maal per jaar. Deze werden vaak bijgewoond door de districtsbestuurder of een hoofdbestuurslid. Onderwerpen die besproken werden waren o.a. het arbeidsvoorwaardenbeleid, de werkgelegenheid, de
besteding van de contributie, de overgang van vakantiebonnen naar RBS en loon-strook-lezen. Tot 1994 was er een regelmatig contact tussen de meesten leden en het bestuur. Want elke maand, op de laatste zaterdag, ging de penningmeester langs de leden om de contributie op te halen en een stempeltje te zetten op de lidmaatschap/contributiekaart. Ook kwam iedereen, op de gepensioneerden na, begin mei naar de PV-er om de vakantiebonnen in te leveren. De bouwvakkers hadden dagzegels en de schilder weekzegels. Eind mei was de uitbetaling, vroeger in een loonzakje en vanaf rond 1970 per giro. Ook de uitvoering van de WW was in handen van het SFB en de bonden. Veel formulieren moesten worden ingevuld en elke donderdagavond was er uitbetaling.
Voor de ontvangst van de uitkering plaatste men dan een handtekening op een uitbetalingstaat. Later ging dat ook per giro. Sinds de cie. Buurmeijer is de uitvoering naar het UWV gegaan en kwam er een einde aan ruim 65 jaar PV-er. De bond besefte dat het verdwijnen van deze plaatselijke vakbondsvertegenwoordiger, met zijn kennis en bekendheid ter plaatse, een verlies betekende. Daarom werd de functie van Vraagbaak opgezet die als 1e lijns hulpverlener optreed. Vanaf 1994 werd de contributie centraal geďnd via incasso en verloor de afdelingspenningmeester weer een taak. Per 1 maart 2003 zijn door gebrek aan voldoende kaderleden de afdelingen Doorn en Langbroek samengevoegd. In Doorn was geen vraagbaak en in Langbroek was er maar 1 bestuurslid, ik zei dat net al. Het bestuur bestond toen uit: Joop Brouwer, voorzitter, Piet Veldhuizen, secretaris/penningmeester, Joop van Laar, Gert van Helden (inmiddels overleden) en Henk Sondervan. De afdeling Doorn/Langbroek telt heden 60 leden wonende in de plaatsen: Doorn: 23; Langbroek: 15; Werkhoven: 5; Cothen, Driebergen en Leersum: 4; Wijk bij Duurstede en Odijk: 2 en Veenendaal 1.
Piet Veldhuizen
Toespraak, uitgesproken ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de Hout- en Bouwbond CNV in 2006