Het geheugen van de vakbeweging

De rode pionier

Nieuwe biografie van Hendrik Spiekman

Hendrik Spiekman, de man die van groot belang is geweest voor de Rotterdamse vakbeweging en de arbeidersbeweging in het algemeen leek een beetje vergeten. In 1971 verscheen er een klein boekje over hem, maar in die jaren van veel aandacht voor de geschiedenis van de arbeidersbeweging bleef zijn geschiedenis tamelijk stiefmoederlijk bedeeld. Maar nu is daar ineens een biografie van ruim 500 pagina’s. Geschreven en uitgegeven in eigen beheer door Dick Linders. Recensent Sjaak van der Velden heeft alle lof voor dit magnum opus van Linders.

Hendrik Spiekman-De rode pionier
Ze zijn niet met velen, gewone mensen voor wie een levensgroot monument is opgericht uit waardering voor het goede dat ze voor de mensheid hebben gedaan. De Rotterdammer Hendrik Spiekman (overigens geboren in Groningen) is er zo een die deze eer wel te beurt is gevallen. In Rotterdam Spangen bouwen metselaars in 1921 in hun spaarzame vrije tijd aan een enorm bouwwerk, in de volksmond al gauw de Spiekmanbank geheten. Nog geen halve eeuw heeft het er gestaan. Vanwege de Deltawerken waren in 1967 aanpassingen aan de Rotterdamse dijklichamen nodig. De dijk waartegen de bank stond, moest worden aangepast en het monument ging verloren. Dankzij de inzet van vooral een van de oorspronkelijke metselaars, Arie Kroon, staat er nu weer iets in beton dat heel in de verte lijkt op het oorspronkelijke Spiekmanmonument. Alleen de bronzen plaquette van het verdwenen aandenken is gered en siert de huidige plek voor de 1-meibijeenkomsten van de PvdA. Hoog op de Mathenesserdijk staat te lezen:
Een arme van geboort’ / Die alleen gaven bracht / Heeft hij ons toebehoord / En stierf voor ’t nageslacht.

Sjaak van der Velden, auteur van dit artikel
Sjaak van der Velden, auteur van dit artikel

Hendrik Spiekman, de man die van groot belang is geweest voor de Rotterdamse vakbeweging, de arbeidersbeweging in het algemeen, de totstandkoming van de stuwadoorswet en betere woonomstandigheden voor de gewone Rotterdammer, leek inmiddels een beetje vergeten. In 1971 verscheen er een klein boekje over hem, maar in die jaren van veel aandacht voor de geschiedenis van de arbeidersbeweging bleef zijn geschiedenis tamelijk stiefmoederlijk bedeeld. Dat komt misschien doordat de aandacht vaak vooral uitging naar de  wat radicalere delen van de arbeidersbeweging en niet te vergeten de hoofdstedelijke geschiedenis. Spiekman was een sociaaldemocraat en een Rotterdammer dus niet de moeite waard voor veel radicalen uit de studentenbeweging van de jaren 70.

Maar nu, in een tijdperk dat de sociaaldemocratie vrijwel lijkt weggevaagd, is daar ineens een biografie van ruim 500 woorden. Geschreven en uitgegeven in eigen beheer door een Rotterdamse sociaaldemocraat, Dick Linders. Het boek is mooi uitgegeven, met een harde kaft en het hoofd van Spiekman pontificaal op de omslag. Van mij had de letter wel iets kleiner gemogen zodat het boek minder zwaar en dik zou zijn, maar verder alle lof voor dit magnum opus van Linders.

Chronologische geschiedenis Rotterdamse arbeidersbewegig

Waar gaat het boek eigenlijk over? Het zal de argeloze lezer een beetje verbazen, maar het gaat nauwelijks over het leven van Spiekman. De chronologische geschiedenis van de Rotterdamse arbeidersbeweging van 1870 tot 1917 daarentegen wordt uitgebreid behandeld. En dat is een goede zaak, want dat is nooit eerder onderwerp van een groot onderzoek geweest. De meeste aandacht is in de historiografie naar de arbeidersbeweging in Amsterdam gegaan. Daar speelde zich inderdaad veel af op organisatieniveau. Talloze clubs figureerden daar die elkaar te vuur en te zwaard bestreden om de juiste interpretatie van hoe de socialistische strijd gevoerd zou moeten worden. Het gedurige werk aan stevige organisaties, zoals de Rotterdamse SDAP-PvdA die jarenlang de stad heeft mogen besturen dankzij de massale steun vanuit de bevolking, is er in de historiografie vaak wat bekaaid afgekomen.

Dick Linders vult daarom een groot gat in de geschiedschrijving. Vanaf de sigarenmakersstaking van 1873 via de bestekkwestie, het agitatiecomité voor Arbeidscontract en voor Arbeidswet, het Bureau voor Arbeidsrecht tot de aanleg van de Waalhaven laat de schrijver alles wat van belang is geweest voor Rotterdam en zijn arbeiders de revue passeren. Wat daarbij opvalt is dat veel Rotterdamse problemen die nu een rol spelen volgens het boek van Linders ook een eeuw geleden de gemoederen bezighielden. Migratie en het gebrek aan betaalbare woningen voor de armsten zijn er daar slechts twee van. De weigerachtigheid van de plaatselijke bourgeoisie om pas iets ten gunste der arbeiders te doen als het de spuigaten uitloopt, is ook zoiets. In die omstandigheden is het gedurig werken aan een stevige organisatie nuttiger dan voortdurende discussies over de juiste lijn. Daarbij stond Spiekman een strikte scheiding voor tussen vakbeweging en politiek, was hij een groot voorstander van centralisme en had hij het voortdurend aan de stok met de hoge heren. Dat was het geval buiten maar ook binnen de organisatie, waardoor niet alleen burgemeester Zimmerman maar ook Troelstra niet erg op de hand van de ‘arme van geboort’ was.

Politieke biografie

Als men geïnteresseerd is in de geschiedenis van de Rotterdamse arbeidersbeweging, dan is het boek van Dick Linders een must voor de komende jaren. De aanpak om aan de hand van het leven van Spiekman die geschiedenis te schetsen, deze zogenaamde politieke biografie, betekent wel dat het leven zelf maar mondjesmaat aan bod komt. Is er echt niet meer bekend over de indruk die het vroege overlijden van zijn vader op Hendrik heeft gemaakt? Geen woord hierover meer dan we al wisten uit het boekje van 1971. Het boek van Dick Linders staat altijd ten dienste aan de bredere geschiedenis van de Rotterdamse arbeidersbeweging, zoals ook de diverse andere figuranten meer worden gebruikt om iets te verduidelijken dan om hun leven op zijn waarde te schatten. Daarbij is het ook jammer dat de auteur zich grotendeels baseert op contemporaine bronnen. Om een voorbeeld te geven, in de literatuurlijst staat onder de letter A geen enkele publicatie van na 1919. Bij andere letters doet zich geregeld iets soortgelijks voor, al maakt hij het niet altijd zo bont. Maar wie over de oude beweging en de vroege SDAP schrijft kan toch niet om de werken van Stutje (Domela Nieuwenhuis), Altena (Honig) en Hagen (Troelstra) heen. De neiging om alle feiten die Dick Linders her en der bij elkaar heeft gesprokkeld ergens een plek te geven en het liefst in telegramstijl op te sommen, maakt het lezen soms wat moeizaam. Dit en het niet altijd goed te volgen notenapparaat zijn gemiste kansen.

Mijn algemene oordeel blijft echter positief. Want het is goed dat er eindelijk een boek is verschenen waarin het belang van Rotterdam en zijn arbeidersbeweging goed naar voren wordt gebracht. Zoals Linders laat zien is de hier gevoerde strijd, ook tijdens de spoorwegstakingen van 1903, van groter belang geweest dan de reguliere geschiedschrijving vaak heeft laten zien.

Sjaak van der Velden

Gerecenseerd boek

Dick Linders, De rode pionier. Hendrik Spiekman 1874-1917, Calbona Uitgeverij: Rotterdam 2016, ISBN 978-94-92228-50-5, € 35

Lees verder…

Sjaak van der Velden – Hoe Rotterdams is de Rotterdamse vakbeweging?