Het geheugen van de vakbeweging

De wereld van 1864

De oudste voorloper FNV Bouw

150 jaar geleden. De wereld in 1864. In de Verenigde Staten woedt een verschrikkelijke burgeroorlog met als inzet de afschaffing van de slavernij en het behoud van de Unie. In de film over Abraham Lincoln beleven we het mee. Dichter bij huis vechten de Duitsers tegen de Denen en pikken Sleeswijk-Holstein van hun noorderburen af. Het is tegen deze achtergrond dat de 22-jarige Amsterdamse meubelmaker Bernardus Heldt in Nederland één van de eerste vakbonden opricht.

Boekomslag Harry Peer, Kunstbroeders of meubelslavenBoekomslag Harry Peer, Kunstbroeders of meubelslaven

De ontkerkelijking slaat met de komst van de industrialisatie toe. De rooms-katholieke kerk probeert op krampachtige wijze de schapen in het gareel te houden.  De paus komt in december 1864 met de encycliek Quanta Cura (“met hoeveel zorg”) met toegevoegd een lijst van “dwalingen”, de Syllabus Errorum, waarin het liberalisme en het socialisme worden verboden. De gewetensdwang zal even hebben gewerkt, maar daarna het tegengestelde effect hebben opgeroepen.  De arbeiders keren de kerk massaal de rug toe. De westerse landen ondergaan door de industrialisatie een complete gedaanteverandering. Groot-Brittannië en België lopen hierbij voorop. Arbeiders verenigen zich.  In 1864 komt de beroemde Internationale Arbeidersassociatie van Karl Marx van de grond. Op 28 september 1864 wordt in de St. Martins Hall in Londen, de Internationale Arbeidersassociatie gesticht. Karl Marx stipte in zijn indrukwekkende inhuldigingsrede vele kwesties aan, de uitbuiting van arbeiders en hun beroerde arbeidsomstandigheden, inkomensverhoudingen, politiek, enz. en eindigde met het wervende slot dat de afgevaardigden al kenden uit het Communistisch Manifest ”Proletariërs aller landen, verenigt U”.

Eendracht Verzacht

Ook in ons kleine land geschiedde in die tijd iets groots. In juni 1864 verzamelt de 22-jarige meubelmaker Bernardus Heldt in een werkplaats in Amsterdam een aantal metgezellen om zich heen. Zij richten de ziekenkas “Eendracht Verzacht” op, die aanvangt met zo’n  driehonderd leden. Sommige leden van FNV Bouw denken dat de Amsterdamse timmerliedenvereniging Concordia Inter Nos uit 1865 de oudste voorloper is van hun bondWe kunnen het pleit beslechten met de constatering dat Concordia Inter Nos de meest rechtstreekse en Eendracht Verzacht de oudste voorloper is.
Een historische bron levert intrigerende informatie op. Indirect heeft Eendracht Verzacht zelfs aanleiding gegeven tot de oprichting van Concordia Inter Nos. Heldt vermeldt in zijn gedenkboek dat Amsterdamse timmerlieden een begrafenisstoet voorbij zagen komen met bestuurders van Eendracht Verzacht die in passend kostuum en met verenigingsvaandel de lijkstoet vergezelden. De timmerlieden zeiden toen tegen elkaar: “Waarom kunnen wij zo iets ook niet doen?”  En zo richtten zij Concordia Inter Nos op als fondsenwezen en voor het plechtig begraven van gestorven leden. Al gauw bouwden beide Amsterdamse verenigingen het verzekeringskarakter uit tot de inzet voor lonen om van te kunnen rondkomen, vakonderwijs en dergelijke. Dat was in de beginjaren niet zonder risico want tot 1872 gold het Coalitieverbod waarbij het arbeiders was verboden door middel van georganiseerd optreden hun arbeidsvoorwaarden te verbeteren.

Op hechte fundamenten

Een mens kan niet met terugwerkende kracht een jaar ouder worden. Een organisatie wel. Dat overkwam de Bouwbond NVV op 1 januari 1971 toen de Algemene Bedrijfsbond voor de Meubilerings- en Houtbedrijven(ABMH) zich als vakgroep bij hem voegde. Eendracht Verzacht, de oudste lokale voorloper van de ABMH verdringt vanaf dat moment Concordia Inter Nos van zijn ereplaats. De samensmelting van de twee NVV-bonden berustte op hechte fundamenten; de eraan voorafgaande landelijke bonden van meubelmakers en timmerlieden behoorden een eeuw daarvoor in 1871 tot de constituerende vakverenigingen  van het Algemeen Nederlands Werklieden Verbond (ANWV) waarvan Bernardus Heldt decennia lang de voorzitter was. Bonden fuseren. Beroepen schuiven in elkaar. Mijn vader werkte na de oorlog als timmerman in een werkplaats die vanwege de babyboom al gauw kindermeubilair ging maken en zo werd hij als vanzelf ook meubelmaker. Ik heb hem opgenomen op de omslag van Kunstbroeders of meubelslaven
150 jaar FNV Bouw kan een aanleiding zijn om de grote pionier Bernardus Heldt (1841-1914) eens in de schijnwerpers te zetten. Hij was van eenvoudige komaf, groeide in kommervolle omstandigheden op in de Jordaan in Amsterdam, ging op 11-jarige leeftijd werken, bracht het van oprichter van een plaatselijke ziekenkas tot voorzitter van een vakbond en vakcentrale en was de eerste arbeider die zijn intrede deed in de Tweede Kamer. Hij zette zich in voor de emancipatie van de gewone man en vrouw en voor algemeen kiesrecht. Heldt was een links-liberaal en is door socialisten in de geschiedschrijving wat weggezet. Tijd voor een stevige biografie. 
Harry Peer
April 2014

Geraadpleegde literatuur:

Harry Peer, Kunstbroeders of meubelslaven. Uit de geschiedenis van de vakbeweging in de meubel- en houtsector, Amsterdam 2002.