Het geheugen van de vakbeweging

De Volkskrant 90 jaar

De metamorfose van een voormalige vakbondskrant

De Volkskrant zoekt al enige jaren naar een nieuwe identiteit. Het karakter daarvan en de redenen hiervoor zijn van een totaal andere orde dan de gedaanteverandering die de krant in de jaren zestig meemaakte. Bij het verschijnen als dagblad met ingang van 1 oktober 1921 was het een onomstotelijk rooms-katholieke krant verbonden met de katholieke arbeidersbeweging.

Toon Middelhuis, voorzitter van de KAB (1952-1963)Toon Middelhuis, voorzitter van de KAB (1952-1963)

De Volkskrant stelde zich ten doel een goede rol te vervullen in de emancipatie van de katholieke arbeiders. Ruim veertig jaar lang is de Volkskrant volledig ingebed in de rooms-katholieke zuil. Met behulp van de bisschoppen en aanmaningen in de krant werd de lezer gewaarschuwd. In de Volkskrant van 12 augustus 1932  lezen we: Katholieken. Leest geen couranten welke voor den Katholiek verboden zijn. Zij mogen in geen enkel Katholiek gezin eene plaats vinden. (opgenomen in Hemels, p. 117). Er is een opsomming van kranten die niet mogen worden gelezen. We citeren opnieuw: Ziehier een lijstje van eenige voor Katholieken verboden bladen: De Courant, Het Nieuwsblad van Nederland, De Telegraaf, Het Nieuws van den Dag, Limburg’s Belang, Het Volk, De Volkstribuun, De Nieuwe Rotterdamsche Courant en Het Handelsblad.. We vervolgen: Katholieken, steunt niet langer eene aan uwe Kerk vijandige pers. Maakt den vijand, die uw H. Geloof belaagt, niet sterk. Weg uit uwe gezinnen met alle liberale, neutrale, onafhankelijke en socialistische bladen. Tja, dit is ook een manier om het abonnementenbestand op peil te houden. De tijden zijn wel veranderd.
Kort na de Tweede Wereldoorlog wordt de Volkskrant verbreed tot een groter katholiek publiek. De bekende rooms-katholieke politicus C.P.M. Romme in de Volkskrant van 19 mei 1945: “Tot onze katholieke medeburgers willen wij naderen zonder enig onderscheid naar rang en stand. Ons ideaal is: een volksblad dat in handen is van niet minder dan het katholieke volk in al zijn geledingen. Wij hebben vertrouwen dat dit ideaal zich, door zijn innerlijke kracht, zal weten te verwezenlijken”. Romme combineert het voorzitterschap van de Katholieke Volkspartij in de Tweede Kamer met het staatskundig hoofdredacteurschap van de Volkskrant. De formele banden tussen de KAB (vanaf 1963 NKV) en de Volkskrant blijven voorlopig nog. Verbondsvoorzitter Toon Middelhuis zorgt ervoor dat Romme eind 1952 vertrekt als hoofdredacteur. De Volkskrant moet vrijer tegenover de KVP komen te staan.

Een vertrouwelijk rapport

We introduceren journalist Willem Sprenger (1916-1979). Hij werkt vanaf 1946 bij de Volkskrant. De verbondenheid van de Volkskrant met de KAB was zo groot dat Sprenger als correspondent zetelde op het kantoor van de KAB – het Huis van de Arbeid – aan de Oudenoord in Utrecht, voor Ruim Zicht schreef  (tot 1963) en ook als “vakbondsjournalist” begin jaren vijftig in het gezelschap van prominente vakbondsbestuurders de reis meemaakte naar de Verenigde Staten. Jan van der Pluijm schrijft over Sprenger in zijn bijdrage voor Terugblikken bij het vooruitzien: “Hij was niet alleen de nieuwsman die, samen met de Amsterdamse redactie, de sector vakbewegingsnieuws binnen de krant verzorgde – in  die sector is de Volkskrant binnen de Nederlandse journalistiek in feite een pionier geweest. Hij vervulde ook een soort diplomatieke missie naar bonden en instellingen toe, die soms teleurgesteld waren over de gedragingen van de krant. Wim verklaarde en lichtte toe en dat was met name nodig, toen met het verstrijken der jaren steeds minder kaarsjes in de krant werden opgestoken voor zilveren vakbondsbestuurders of bijvoorbeeld niet volautomatisch alle congresredevoeringen van alle voorzitters van de bonden even belangrijk werden bevonden, maar ze aan journalistieke nieuwsnormen werden getoetst. Daarover ontstonden nog al eens kleinschalige conflictjes”. Vanaf 1948 tot zijn overlijden in 1979 verzorgde Sprenger op eminente wijze de rubriek “Sociale actualiteiten” in de Volkskrant. In 1972 kreeg Sprenger een prijs uitgereikt voor zijn journalistiek werk: de Lucas Ooms-Prijs. Al in de jaren vijftig signaleert de sociale journalist dat er behoorlijk wat schort in de communicatie tussen de Volkskrant en de Katholieke Arbeidersbeweging. Hij ventileert kritiek op het ontbreken van een moderne bedrijfsvoering bij de Volkskrant en het onvoldoende gebruik maken van de mogelijkheden die de techniek biedt. Een uitvoerig gesprek met KAB – voorzitter Middelhuis maakt duidelijk dat er iets fundamenteel mis is in de relatie KAB – de Volkskrant. We citeren Sprenger uit een vertrouwelijk rapport aan hoofdredacteur J.M. Lücker gedateerd 3 januari 1958:
“Het is de heer Middelhuis op Stuttenburgh meer dan ooit duidelijk geworden dat de Volkskrant verder van de KAB afstaat, dan welke andere van haar instellingen dan ook. Er is geen gevoel voor saamhorigheid zoals die waarin Concordia uitblinkt. KAB en Volkskrant spreken elk een eigen taal en verstaan elkaar niet. In tegenstelling tot de journalistieke tegemoetkomendheid die de krant aan de KVP betoont, staat de stiefmoederlijke behandeling van de KAB, nog wel de eigenaresse. Fouten die in de krant worden gemaakt, demonstreren hoe haar gevoelswereld verschilt van die der KAB. Dat de KAB zélf met een gezinsblad moet beginnen, is, als feit, een testimonium paupertatis voor De Volkskrant. Zij weet geen krant (en geen gezinsblad) te maken die zijn bekoring heeft én voor de arbeiders, én voor de leden van andere sociale groeperingen. Was dit anders, dan zou zij nog duizenden lezers méér trekken uit het brede kader van de KAB; met een gelijktijdig behoud van de (geschakeerde) lezerskring die ze heeft. De KAB, als beweging van 400.000 arbeiders, wordt – als klankbord voor de krant – onderschat; de KVP daarentegen vér overschat.
Voor de KAB is de situatie van dit ogenblik zeer spijtig; temeer, daar zij bij alle, doelbewuste vrijgevigheid in journalistieke onafhankelijkheid een beter begrip meent te verdienen. Voor het feit, dat het voor een krant veel moeilijker is om een hechte instelling van de KAB te zijn dan voor elke andere instelling (o.a. Concordia) is overigens op de Oudenoord alle begrip.”

Slot

Toon Middelhuis was verontrust. Willem Sprenger herkende het. Zij leggen de vinger op een zere plek. Het gaat snel. In 1965 verdwijnt de vermelding uit de kop dat de Volkskant een katholieke krant is. De Volkskrant wordt een organisatorisch en journalistiek onafhankelijk blad, los van de KAB en de KVP. Achtergronden: de ontzuiling, democratisering en politisering, toegenomen mondigheid van de burger en de lezer, het Tweede Vaticaans Concilie, de secularisering, de katholieke kerk en de katholieke pers die in een crisis komen, arbeiders en hun vakorganisaties uit verschillende richtingen die elkaar vinden, een kritischer redactie, enzovoort. De Volkskrant heeft de knellende katholieke jas op tijd uitgedaan. De krant is er niet slechter van geworden. Willem Sprenger heeft de vakbeweging vanuit een unieke positie in twee verschillende tijdperken meegemaakt en erover verslagen. In de jaren zestig en zeventig blijft Sprenger onderzoeken en schrijven over arbeidsverhoudingen, sociale actualiteiten en vakbeweging. Daarover later misschien meer.                                                                                                              
Harry Peer

Geraadpleegde literatuur

Joan Hemels De emancipatie van een dagblad. Geschiedenis van de Volkskrant (1981)
Frank van Vree. De metamorfose van een dagblad. Een journalistieke geschiedenis van de Volkskrant (1996)
Terugblikken bij het vooruitzien. De Katholieke Arbeiders Beweging in herinneringen en beschouwingen. Een Liber Amicorum voor KAB/NKV (1981)
Zestig jaar de Volkskrant. Het Vervolg, zaterdag 10 oktober 1981.
De website www.jeroensprenger.nl
Katholieke arbeidersbeweging. Studies over KAB en NKV in de economische en politieke ontwikkeling van Nederland na 1945 (red. Jan Roes), door Jan Bank e.a. (1985)
Katholieke arbeidersbeweging. De KAB en het NKV in de maatschappelijke ontwikkeling van Nederland na 1945 (red. Jan Roes), door Jan Peet m.m.v. Peter Mertens (1993).

Noten

Joop Lücker was van 1945 tot 1964 hoofdredacteur van de Volkskrant.
Jan van der Pluijm was van 1964 tot 1982 hoofdredacteur en verantwoordelijk voor de sterke groei en vernieuwing van de Volkskrant.
Toon Middelhuis van 1952 tot 1963 voorzitter van de KAB. In die hoedanigheid was hij tevens president-commissaris van de Volkskrant.
De Stuttenburgh is een hotel in Monnickendam, waar eind 1957 een feestelijke bijeenkomst van de redactie van de Volkskrant plaatsvond.