Het geheugen van de vakbeweging

De staking bij Shell in 1979

In 1973 wordt Nederland getroffen door de oliecrisis. Er is een tekort aan olie en de autoloze zondag wordt geďntroduceerd. De beroemde woorden van Joop den Uyl: “het zal nooit meer worden zoals het was” stammen uit deze periode. Door slechte economische vooruitzichten stelt het kabinet een centraal akkoord voor tussen werknemers en werkgevers wat uiteindelijk door de werkgevers wordt afgewezen.


De Industriebond is niet overtuigd van het gebrek aan olie en komt na een onderzoek bij de leden tot een geheel andere conclusie over het tekort aan olie. Weliswaar is er een beetje tekort omdat de Arabische landen niet meer exporteren naar het westen. Maar dit wordt in grote mate gecompenseerd door de extra productie van andere olie uitvoerende landen! Een vermindering van productie in bijvoorbeeld de chemische industrie is niet aan de orde. De cijfers van de industriebond zijn heel anders dan die van de werkgevers en het kabinet. De houding van de bond wordt door de werkgevers niet in dank afgenomen. Het zal de sfeer tussen de werkgevers en de bonden in de jaren “70 bepalen.

Ploegendienst

Vanaf 1972 staat de invoering van een vijfploegendienst op het wensenlijstje van de toen net gevormde Industriebond NVV. Het leven in een vierploegendienst is niet altijd een pretje. Naast de verstoring van het bioritme van de nachtrust bij vroege, late of nachtdienst moet het hele gezin zich daar naar richten. Overdag moet er rust zijn want Pa moet slapen! En het levert slaapstoornissen op. Een ander nadeel is dat bij een vierploegendienst de werknemer slechts één weekend in de vier weken vrij is. Deelnemen aan het verenigingsleven is moeilijk want als je nooit kunt waarom zul je dan lid worden. Voordeel is dat de volcontinu toeslagen oplevert van ongeveer 30% en voor een goed inkomen zorgt.
Stapje voor stapje komt het doel van een vijfploegendienst in de chemische industrie nader. Sommige bedrijven maken afspraken over een vijfde ploeg in dagdienst na acties bij o.a. ICI en Cyanamid in 1977. Bij Shell en Albatros komt het niet verder dan een garantie voor 42 weekend vrije dagen.
Al in 1975 werd een rapport van de arbeidsinspectie over de gevolgen van ploegendienst aan de toenmalige minister van sociale zaken Boersma aangeboden. Het rapport werd geheim gehouden. Er viel in te lezen dat om diverse medische en sociale redenen de invoering van een vijf ploegen dienst gewenst was. Het rapport kwam boven water, de conclusies waren echter verdwenen!
Op verzoek van de Industriebond doet de Erasmus Universiteit onderzoek bij werknemers van Shell Pernis naar de medische en sociale gevolgen van de vier ploegendienst. Ondanks tegenwerking van het bedrijf wordt 50% van de o nderzoeksformulieren ingevuld door de operators, aangetoond wordt dat de vier ploegendienst slecht is voor mensen.

De spanning loopt op

Op 24 april 1979 lopen de besprekingen over een nieuwe cao tussen de net gefuseerde Industrie bond NVV en NKV tot Industriebond FNV en de Shell vast, uiteraard over de wens om een vijf ploegendienst in te stellen. Vanaf dat moment wordt er actie gevoerd voor de poort van de bedrijven.
De werkgevers begonnen zich soepeler te gedragen; er kwamen 1 en soms 2 vakantiedagen bij en voor de volcontinu 3 extra roostervrije dagen. Overal was beweging behalve bij Shell en Albatros!
Op 2 juli lukt het de Industriebond om een demonstratieve optocht op het fabrieksterrein van Shell te organiseren wat tegelijk een testcase was om tot actie over te gaan! De demonstratie werd een groot succes. Op een ledenvergadering van 11 september werd met een ruime meerderheid besloten tot staken. Het ultimatum kon de deur uit. Op het kantoorpersoneel werd niet gerekend, de actie moest het hebben van het productiepersoneel en de technische dienst. De dag voor dat het ultimatum afliep werd er nog onderhandeld doch Shell bleek te zuinig. Ook een bemiddeling, op voorstel van de centrale ondernemingsraad van Shell, door de toenmalige burgemeester van Rotterdam, Thomassen, liep op niets uit.

De staking

Op maandag 24 september 1979 ’s morgens om zeven uur werd er voor het eerst gestaakt bij Shell in Nederland. De poorten werden gesloten en de productie afgebouwd. Tekenend is dat Shell zowel bij burgemeester Andre v.d. Louw als bij het ministerie van binnenlandse zaken steun zocht om de politie te laten interveniëren bij deze staking. Geen van tweeën reageerden.
De Industriebond had er niet op gerekend dat Shell Moerdijk ook mee ging staken. Pernis was voor de werknemers op Moerdijk een goed voorbeeld. De verhoudingen in Moerdijk lagen wat makkelijker dan op Pernis, de directie ter plekke wilde geen gevaarlijke situaties.
Intussen werd er door de directie van Shell een werkwilligen comité opgericht waarin voornamelijk hoger personeel zitting nam. Geen middel werd geschuwd om de stakers te intimideren; alle werknemers moesten een verklaring ondertekenen of ze bereid waren arbeid te verrichten, gezinsleden kregen op het huisadres post van Shell, er werd gefilmd voor het “Big Brother” effect, de Industriebond kreeg bommeldingen en bestuurders en leden van het stakingscomité werden telefonisch bedreigd.

Hoe de staking gebroken werd

Donderdag 27 september liet de Shell zoveel mogelijk mensen van het kantoor in Rotterdam en het kantoor in Den Haag op de Coolsingel te Rotterdam komen om te demonstreren tegen de staking. Alle cursussen werden afgezegd, de mobilisatie van het werkwilligen comité lukte maar voor een deel. De deelnemers wisten slechts deels waar het om ging en het einddoel was onbekend. Na het aanbieden van een petitie aan burgemeester André van der Louw kwam de aap uit de mouw, de leiders van de demonstratie vroegen aan iedereen om mee te gaan naar de hoofdpoort van Shell Pernis waar de directie om 15.00 uur de poorten zou openen.

De Shell directie vond dat de afbouw van de productie die dag om 15.00 uur voltooid was en dat de stakers werkwilligen door de poort moesten laten gaan. De Industriebond had inmiddels zoveel mogelijk posters voor de poort gezet. Doch het openbreken van de poort kwam van binnenuit; een paar honderd mensen in opstapwagens kwamen dreigend op poort vijf af. Ze waren gekleed in donkere overalls, voorzien van zware tangen, branders, toolcars, lasaggregaat en een geluidswagen.
Snel werd de poort open opengeknipt en in open stand vastgelast. Aan de achterkant van de posters aan de buitenkant van de poort stormden twee zware vrachtwagens gevuld met zand op de stakers in.
Er vielen klappen en er heerste ongeloof, ontzetting en woede over deze geweldsuiting van de directie. Er ontstond een gevaarlijke situatie. Bij poort twee andere poorten was de situatie ongeveer hetzelfde. Er dreigde een geweldssituatie te ontstaan. Onder deze dwang kon de Industriebond niet anders dan de stakers te laten verzamelen in het actiecentrum.
De volgende dag moest de Industriebond haar leden adviseren om de staking af te blazen. Voorkomen moest worden dat er in controlekamers en werkplekken gevaarlijke situaties zouden ontstaan. Tijdens een zeer emotionele vergadering besloot een grote meerderheid om op zaterdag 29 september het werk te hervatten. Bij Shell Moerdijk werd besloten om op maandag 1 oktober weer te beginnen.
Zeer moeilijk was het voor de stakers om weer te beginnen in het bedrijf waar de situatie zo geëscaleerd was en de onderlinge verhoudingen zo verstoord.

Wat heeft het opgeleverd?

Wel vaker zien we in vakbondsstrijd dat wat dit jaar niet bereikt wordt toch in het verschiet ligt.
De positie van de Industriebond in het bedrijf was sterker geworden, er waren veel leden tijdens de acties ingeschreven. Bij de volgende o.r. verkiezingen behaalde de lijst van de Industriebond 12 van de 25 zetels. Binnen de gehele petrochemische industrie was de invloed van de vakbeweging belangrijk gestegen. Al in 1983 is bij de meeste bedrijven een vijfploegendienst ingesteld.
Shell werd de laatste in de rij zijn om een volledige vijfploegendienst in te stellen in 1989, 10 jaar na dato.
Jan Rootlieb
30 augustus 2006
Geraadpleegde literatuur
ABC, Dik Nas Vakbonds Historische Vereniging, internetHet gevecht om de 5-ploegendienst, Industriebond FNV, internet Staking bij Shell in 1979, Industriebond, internet