Het geheugen van de vakbeweging

De Bommelse connectie van Karl Marx

Televisieserie over de IJzeren eeuw

In De IJzeren Eeuw, de televisieserie over de negentiende eeuw, wordt aandacht geschonken aan een eeuw, die in 1800 traag op gang komt maar die uiteindelijk leiidt tot de basis van het moderne Nederland: van koningshuis tot grondwet, van parlementaire democratie tot verzuiling. Bij de serie hoort een boek met dezelfde titel, geschreven Hans Goedkoop en Kees Zandvliet met onder meer een groot artikel over de econoom Karl Marx (1883-1928), die zich met zijn ideeën over de klassenstrijd zou opwerpen als de wereldwijde aartsvader van de arbeidersklasse. Minder bekend is dat hij zijn belangrijkste werk Das Kapital waarschijnlijk heeft bijgeschaafd in Nederland en wel in Zaltbommel. Een samenvatting van dit artikel over de Bommels connectie van Marx volgt hier.

Lion Philips, oom van Karl MarxLion Philips, oom van Karl Marx

Marx’ vader Heinrich (1782-1838), advocaat in het Duitse Trier, had als stiefvader een Amsterdamse opperrabbijn. Marx’ moeder Henriette Presburg (1788-1863), ook uit een geslacht van rabbijnen, was geboren en getogen in Nijmegen en had haar leven lang familie in ons land. Haar broer David werd advocaat in Amsterdam en Paramaribo, haar andere broer Martin bleef als fabrikant in tabaksdozen in Nijmegen. Haar enige zuster Sophie trouwde een tabakshandelaar uit Zaltbommel, Lion Philips, en zat dus eveneens in de Nederlandse rookwarenindustrie. De Bommelse tak van de familie werd belangrijk voor de jonge Marx (1818-1883), want in zijn eigen Duitse tak wou het niet boteren. Marx had weinig op met zijn zuster en voor zijn moeder Henriette bracht hij al helemaal geen geduld op. Zij was niet de ‘goedmoedige ziel’ die marxistische hagiografen van haar pleegden te maken maar een harde vrouw met bijtende humor. Zelf sprak hij sarcastisch over haar ‘zeer subtiele esprit en de onwankelbare karaktervastheid.’ Ook was ze niet erg behulpzaam bij het lenigen van de vele financiële noden waar Marx mee kampte en weigerde ze hem bijvoorbeeld een voorschot op de erfenis.

Opportunisme

Dat was de opportunistische reden voor Marx om de banden met Sophie, de zuster van zijn moeder in Zaltbommel en haar echtgenoot Lion Philips stevig aan te halen. Zij staken hem wél geld toe en gaven hem een mooie kamer als logies zodat hij rustig kon werken aan Das Kapital. Marx en zijn vrouw Jenny deden er ook niet geheimzinnig over. Zij schreef aan het thuisfront: ‘Karl [nam] het besluit, eens een rooftocht naar het land der voorvaderen, de tabak en de kaas te ondernemen. Hij wil kijken of hij zijn oom wat species kan ontlokken. [-] Natuurlijk gaat zoiets niet snel. Er moet gelaveerd, gediplomatiseerd en behoorlijk gemanaged worden.’ De dood van zijn oom in 1866 ontroerde Karl Marx zeker. Hij karakteriseerde de oom als ‘een sterke, dwarse geest, ja sterker nog, de man was ‘zeer gecharmeerd van mijn schrijverij’. Opvallend want midden jaren zestig was Marx een naam die half Europa schrik aanjoeg en oom Lion Philips was als handelaar in de tabak nu het toonbeeld van het opkomende grootkapitaal.
Philipsconcern

Spotprent op het congres van de Eerste Internationale te Den Haag uit L’Illustration van 21 september 1872. Karl Marx is een van de deelnemers.
Blijkbaar konden de twee goed met elkaar opschieten, samen achter een sigaartje in een herenhuis aan de Markt in Bommel. En toen kon Lion Philips nog niet eens weten, de grootvader te worden van Gerard en Anton Philips, die niet meer in de tabak, maar in de gloeilampen begonnen en onder hun achternaam een wereldconcern uit de grond wisten te stampen. In 1872, zes jaar na de dood van oom, bezocht Marx opnieuw ons land voor een congres van de socialistische Eerste Internationale en sprak toen de opvallende woorden voor een uitvinder van de onontkoombare revolutie ‘dat er landen zijn – zoals Amerika en Engeland, en als ik uw instituties beter kende zou ik daar wellicht Holland bijvoegen – waar de arbeiders langs vreedzame weg hun doel kunnen bereiken.’
Kees van Kortenhof
April 2015

* Dit is een fragment uit het boek De IJzeren Eeuw (€ 29, 95) door Hans Goedkoop en Kees Zandvliet, te verkrijgen via https://www.walburgpers.nl/winkel/algemeen/ijzeren-eeuw