Het geheugen van de vakbeweging

Bericht in het CNV-orgaan De Gids, 15 maart 1945

Heroprichting CNV na bevrijding van zuidelijk Nederland

De Banier  opnieuw geheven

Op 25 juli 1941 besluiten de bestuurders van het CNV hun vereniging onder druk van de dreiging te worden gelijkgeschakeld, het CNV op te heffen. Tijdens de volgende oorlogsjaren houden de bestuurders onderling en informeel contact met elkaar en met leden. Piet Hazenbosch beschrijft de wederopbouw van de vakcentrale na de bevrijding van zuidelijk Nederland in september 1944.

In de loop van 1943 keren de krijgskansen als de Duitsers twee belangrijke veldslagen verliezen. Op 6 juni 1944 bestormen de geallieerde troepen met succes de kust van Normandië en trekken – na een bitter gevecht in Normandië – Frankrijk binnen. België wordt in de eerste septemberdagen bevrijd en op 17  september begint de operatie Market Garden. Het doel van de operatie – het oversteken van de Rijn – mislukt, maar Nederland beneden de grote rivieren wordt – mede dankzij de gewonnen Strijd om Walcheren – bevrijd.

Maatschappelijke organisaties pakken de draad weer op

Oproep voor een CNV-bijeenkomst in Hotel De Groot in Oss op dinsdag 20 maart 1945

De bevrijding betekent ook dat maatschappelijke organisaties de draad weer oppakken. Het CNV heeft een probleem, want niemand van de bestuuders bevindt zich in het zuiden. Ruppert, die in de buurt van Eindhoven was ondergedoken, keert begin september terug naar Utrecht in de hoop dat het hele land spoedig zal zijn bevrijd. Maar hij misrekent zich en had bij nader inzien beter kunnen blijven waar hij was. De eerste CNV-er, die naar het zuiden kan uitwijken is Roel Hagoort, de vroegere hoofdredacteur van het Christelijk Sociaal Dagblad. In Eindhoven komt hij in contact met twee kaderleden, die het christelijk-sociale vakbondswerk hebben opgepakt. En op 24 november 1944 proclameert Hagoort de heroprichting van het CNV in het zuiden.

De bestuurders boven de grote rivieren zijn maar matig op de hoogte van wat in het zuiden gebeurt. Via berichten van radio Herrijzend Nederland horen zij over pogingen een eenheidsvakcentrale op te richten onder communistische invloed. Een schrikbeeld voor Stapelkamp en de zijnen. Stapelkamp vraagt Ruppert de rivieren te ‘crossen’ om in het zuiden de heroprichting van een zelfstandig CNV mogelijk te maken. Ruppert stemt in met het verzoek, ook omdat zijn zwangere vrouw nog in Bergeijk woont.  Hij vertrekt op 14 december uit Utrecht. Zijn gevaarlijke reis verloopt meer dan moeizaam. Hij ‘crosst’ de rivier de Waal zonder problemen, maar de nacht voordat hij door de Biesbosch Noord-Brabant zal bereiken, wordt een Duitse soldaat doodgeschoten. Het wemelt vervolgens van de Duitsers in en rond de Biesbosch en Ruppert verblijft noodgedwongen twee maanden in het Land van Heusden en Altena. Pas op 11 februari 1945 komt hij in Eindhoven aan.

Marinus Ruppert, voorzitter van het CNV ‘in bevrijd gebied’

Marinus Ruppert – CNV-voorzitter in Bevrijd Gebied van 1944-1945,

Hij gaat ogenblikkelijk aan de slag. Al snel treedt hij op als voorzitter van het CNV in Bevrijd Gebied en gaat hij op zoek naar bestuurders, die hun werk weer kunnen oppakken. De ledenaanwas vordert te traag – arbeiders zijn meer bezig met hun dagelijkse problemen dan met maatschappelijke organisatie. Rupperts belangrijkste taak is er voor te zorgen dat het CNV als zelfstandige organisatie wordt erkent. Daarom beëindigt hij de deelname aan een door de drie vakcentrales uitgegeven blad. Het eerste nummer van ‘De Gids voor de leden der christelijke vakbeweging in het bevrijde Nederlandsche gebied’ verschijnt op 15 maart 1945. In een terugblik op de ondergang van het CNV maakt Ruppert direct de toekomstige positie van het Verbond duidelijk: ‘De Christelijke vakbeweging is zelfstandig, of zij is er niet’.

Op 19 en 20 april 1945 vindt de eerste Buitengewone Algemene Vergadering van het CNV plaats. Die vergadering moet duidelijk maken dat het CNV er weer is en neemt een reeks besluiten om de organisatie ook weer te laten functioneren. Ruppert beklemtoont dat de vakbeweging meer is dan een materiële belangenbehartiger en hij verzet zich nadrukkelijk tegen de doorbraakgedachte.[1] Het gaat er niet om – zo redeneert hij – dat christenen christelijk georganiseerd zijn als teken van hun geloof, maar ‘dat wij in ons persoonlijk leven getuigen van Christus behoorden te zijn, ook in het bedrijf.’ Ruppert doet daarmee een klemmend beroep op de persoonlijke verantwoordelijkheid van de leden.

Zondagsrust

Eind april vindt een ontmoeting plaats tussen de minister van Sociale Zaken, F.C.M. Wijffels, en de vakbeweging. Na afloop wordt een gemeenschappelijk communiqué uitgegeven en daarmee erkent het ‘Londense’ kabinet de drie oude vakcentrales.

CNV-historicus Piet Hazenbosch, auteur van dit artikel

Op 5 mei is ook de rest van Nederland bevrijdt. Ruppert wil zo spoedig mogelijk naar Utrecht, maar vrij reizen is nauwelijks mogelijk. Als militair zou hij wel kunnen reizen, maar dat weigert Ruppert en hij steekt (opnieuw illegaal) de rivieren over. Toch kan hij het net bevrijde Utrecht niet bereiken en daarom reist hij door het al wat eerder bevrijde noorden en oosten van het land om op lokaal niveau de heroprichting van het CNV te stimuleren.

Op zondag 13 mei onderneemt hij een nieuwe poging om Utrecht te bereiken. Nu met succes. Hij gaat direct na aankomst op bezoek bij CNV-voorzitter Stapelkamp. Een bezoek dat maar erg kort duurt omdat Stapelkamp meent dat de zondagsrust niet verstoord mag worden.

Een paar dagen eerder – op 7 mei – waren leden van het dagelijks bestuur al bijeengekomen in Utrecht. Er is vreugde om de bevrijding, maar grote zorg over de zeer nabije toekomst. Het CNV heeft geen kantoor meer, geen kantoormeubilair, geen middelen en geen medewerkers. Letterlijk alles moet opnieuw van de grond af aan worden opgebouwd. Ondanks de vele moeilijkheden slaagt het bestuur er in De Gids opnieuw uit te geven en rond te sturen aan de leden. Een Gids, die oproept lid te worden en het belangrijke vakbondswerk direct weer op te pakken.

Op 25 juli 1945 – precies 4 jaar na de eigenhandige opheffing – wordt het CNV officieel heropgericht. De banier is opnieuw geheven.

Piet Hazenbosch

September 2019

[1] Als gevolg van de oorlog is in bepaalde kringen de gedachte ontstaan dat christenen niet noodzakelijkerwijs ophoeven te gaan in christelijke organisaties. De samenleving is beter af als de vooroorlogse verzuiling wordt doorbroken. Met name in de Nederlands Hervormde Kerk vond deze gedachte ingang.