Het geheugen van de vakbeweging

De ijzergieterij P. Konings te Swalmen in 1984.
IJzergieterij P. Konings te Swalmen in 1984.

… arbeiders en hun organisatie kunnen meer dan staken…

Conflict aan de Swalm

In 1873 start Michael Könings samen met zijn zoon Peter een machinefabriek in het Limburgse Swalmen. Later zal de naam worden aangepast tot Konings. Er worden vooral landbouwwerktuigen gemaakt waaronder dorsmachines. De outillage van de fabriek omvat bij de start een draaibank en een boormachine, aangedreven door een waterrad in het riviertje de Swalm met behulp van een stangenconstructie. In 1882 wordt overgegaan op stoom. Het productassortiment wordt in de jaren tachtig uitgebreid met machines voor het maken van dakpannen en bakstenen. Dik Nas beschrijft een opvallend conflict dat zich in 1916 heeft voorgedaan.

Vanwege de vele kermisexploitanten die in Roermond wonen worden er ook stoomcarrousels gebouwd. Daar komen wat later nog cakewalks, vrolijke wielen en achtbanen bij. In 1898 verbindt Konings een ijzergieterij aan zijn bedrijf. Hij wil niet langer afhankelijk zijn van gietwerk van derden voor de bouw van zijn machines.

Aan het eind van de negentiende eeuw is bij Konings de eerste Nederlandse auto gebouwd. Nadien zijn er nog vier gemaakt, maar de stap een autofabriek te stichten durft men niet aan. Vanaf 1904 installeert het bedrijf complete stoomzuivelfabrieken. Konings is in Limburg de voornaamste fabriek voor landbouwwerktuigen. Een catalogus uit omstreeks 1910 toont dorsmachines, rosmolens, hakselmachines, wortelsnijders, landrollen en een aardappel-rooimachine, terwijl er ook benzine- en stoom-locomobiles geleverd kunnen worden.

Oprichting ‘eigen bedrijf’

Bericht uit de Limburger Koerier, 3 augustus 1917
Bericht uit de Limburger Koerier, 3 augustus 1917

In 1916 is de personeelssterkte ruim honderd man. In dat jaar wordt door de R.K. Metaalbewerkersbond een voorstel voor het afsluiten van een cao ingediend. Konings gaat daar niet op in, ook niet als de bond een ultimatum stelt. Op 29 mei 1916 gaan 27 man bij Konings IJzergieterij te Swalmen in staking om het afsluiten van een cao af te dwingen. Als begin juli de staking nog steeds voortduurt en Konings nog steeds geen krimp geeft, beraadt de bond zich op middelen om uit de impasse te geraken. Niet ongebruikelijk bij conflicten is de tactiek de stakers elders aan werk te helpen. P. Julicher en zijn zwager J. Siller beginnen voor zichzelf de koper en metaalgieterij Siller en Co., maar verder is er in Swalmen geen emplooi voor de stakers te vinden en langzamerhand rijpt het idee de werklieden in een eigen bedrijf onder te brengen. Het bondsblad maakt op 16 september het voor Limburg fonkelnieuwe idee wereldkundig:

Die weg is: dat de arbeiders de taak van den onwilligen werkgever overnemen, en zelf de productie gaan vervaardigen, die zij eertijds zelf in opdracht vervaardigden. Zelf dus een fabriek oprichten, zoo mogelijk naast of in de onmiddellijke omgeving van hun vroegere tiran, om met de daad aan te toonen, dat de arbeiders en hun organisatie meer kunnen dan staken.

Vanwege moeilijkheden met de financiering van het nieuwe bedrijf kan het pas op 17 juli 1917 worden geopend. Er is plaats voor dertig werknemers. Het aandelenkapitaal bedraagt ƒ50.000 waarvan ƒ22.000 in handen van de R.K. Metaalbewerkersbond. Over het eerste jaar wordt een dividend uitgekeerd van vijf procent al mag worden aangenomen dat dat vooral een uitkering is voor het gezicht naar buiten. Over het functioneren van het bedrijf is verder weinig bekend. Op 14 mei 1927 breekt ’s avonds brand uit en hoewel de brandweer er in slaagt om middernacht de brand onder controle te krijgen bedraagt de schade 3500 gulden. Deze schade gevoegd bij de toch al slechte financiële resultaten is vermoedelijk de druppel die de emmer doet overlopen want op 3 november 1927 wordt de 23 werknemers, na afloop van de aandeelhoudersvergadering, meegedeeld dat ze ontslagen zullen worden.

Installaties voor keramische industrie

Dik Nas
Dik Nas, auteur van dit artikel

Met de start van de N.V. De Limburgsche Machinefabriek ‘De Industrie’ is het gedaan met de staking bij Konings en pakt dit bedrijf de draad weer op. In de jaren twintig wordt het productiepakket uitgebreid met de fabricage van installaties voor graanmaalderijen en voor waterturbines. Het zwaartepunt blijft echter het maken van machines voor de keramische industrie, waarvoor steeds nieuwe types worden ontwikkeld volgens de laatste stand van de techniek. Eind jaren dertig vindt uitbreiding van het productiepakket plaats met briketten en korrelpersen voor de veevoederindustrie en graan- en grasdroog-installaties. Rond die tijd is er ook een aanvang gemaakt met apparatuur voor de chemische industrie zoals kollergangen (mengmachines), filterpersen en perspompen. In 1936 worden er een tweetal vrachtwagens ontwikkeld die de ‘Siameestweeling’ worden genoemd, omdat ze beschikken over twee motoren. Als de wagen beladen is worden twee motoren gebruikt. Tussen 1949 en 1954 is de gieterij aanzienlijk uitgebreid om aan de vraag naar gietwerk te kunnen voldoen. In 1964 is de machinefabriek verplaatst naar de Bosstraat in Swalmen. In 1991 zijn de koepelovens vervangen door twee middenfrequent inductieovens, met ieder een capaciteit van 1500 kg, maar in de modelmakerij, de handvormerij en gieterij, waar met vakmanschap de gietstukken in furaanzand worden gegoten, is de sfeer van een laat negentiende-eeuwse gieterij nog steeds aanwezig.

Overname en samenvoeging

In 1998 neemt de Maastrichtse ijzergieterij Fonderie Millen Konings IJzergieterij over. Vanaf dat moment geldt als werkverdeling: handvormwerk in Swalmen en machinaal vormwerk in Maastricht. De productie van beide bedrijven wordt na enige jaren samengevoegd in een nieuw bedrijfspand te Stein. Eind 2003 verhuist het handvormwerk naar Stein, begin 2004 gevolgd door het machinale vormwerk. De gieterij te Swalmen is gesloopt en er staan nu een tweetal appartementsgebouwen met de naam ‘Koningshof’. Fonderie Millen Konings produceert kleine en middelgrote series hand- en machinegevormd en giet in grijs en nodulair gietijzer in stuksgewicht tussen 500 gram en twee ton. De gieterij werkt met twee middelfrequente ovens elk met een capaciteit van 1500 kg. Gemiddeld wordt er per dag zeven ton ijzer gegoten. Door een faillissement in 2009 verdwijnt de naam Fonderie Millen uit de bedrijfsnaam en heet het bedrijf weer Konings IJzergieterij. De vreugde is echter maar van korte duur want op 12 april 2016 is er opnieuw  sprake van faillissement en komt er na meer dan eeuw een einde aan de ijzergieterij.

 

Dik Nas
April 2020

 

Geraadpleegde literatuur

  • Alers e.a., Swalmer industrie van vroeger tot nu (Swalmen 1982) p. 49-57;
  • Beurskens, ‘Fonderie Millen Konings in Stein (L)’ in: Gietwerk Perspectief (2004) nr. 2, p. 7-9;
  • Van Hooff, machinefabrieken 87;
  • Van Hooff, p. 91, 165, 175, 219, 232;
  • C.P. Linssen, Verandering en verschuiving (Tilburg 1969) p. 165-7;
  • C.P. Linssen, ‘Arbeiders als ondernemers’ in: Economisch- en Sociaal-Historisch Jaarboek XXXIV (’s-Gravenhage 1971) p. 309-323;
  • Nijhof en G. Beernink, Industrieel Erfgoed. Nederlandse monumenten van industrie en techniek (Utrecht 1996) p. 123;
  • Nijhof, Oude fabrieksgebouwen in Nederland (Amsterdam/Dieren 1985) p. 177;
  • Schokkenbroek, ‘Fonderie Millen Gietbedrijf B.V. Maastricht’ in: Gietwerk Perspectief No. 3 (1982) p. 18-20 en Gietwerk Perspectief No. 3 (1992) p. 8-10;
  • Schokkenbroek, ‘Konings ijzergieterij BV, Swalmen’ in: Gietwerk Perpectief No. 1 (1992) p. 17-20; De Tijd, 14-5 en 5-11-1927.