Het geheugen van de vakbeweging

Vaandel Metaalbewerkersvereniging Broedertrouw
Vaandel Metaalbewerkersvereniging Broedertrouw


Eerste organisatie van
metaalbewerkers in Hengelo

Broedertrouw

Het deel van ‘Het gezicht van de vakbeweging dat op Twente betrekking heeft en dat verschenen is in november 2015, ontbreekt de eerste metaalbewerkers organisatie van Twente, opgericht in Hengelo. In dit artikel wordt in die lacune voorzien.

Ondanks het sociale ondernemerschap van met name de Storken is er voor een aantal mensen in de metaalsector toch aanleiding geweest zich rond de vorige eeuwwisseling te organiseren. Op de eerste bladzijde van een bewaard gebleven notulenboek van deze nieuwe organisatie leest men wat de aanleiding was tot het oprichten van de eerste metaalvakbond in Twente. ‘Het was de groote strijd in Denemarken tusschen de georganiseerde arbeiders en hun vereenigde patroons, die de gemoederen van gansch Europa in beroering bracht. Heel de arbeidende klasse voelde dat er een schandelijke misdaad zou worden gepleegd op het goed recht van haare broeders in het noorden, m.n. het vereenigingsrecht’. Daarom was er een landelijke geldelijke inzameling georganiseerd ‘teneinde onze vrienden hunnen strijd, welke ook de onze was, mogelijk te maken en hun zo mogelijk de overwinning te bezorgen’.

Café Weijschede

Eerste ledenlijst Broedertrouw

Ook de arbeiders van Stork en Dikkers hadden zich verenigd. Het was, zo wordt geschreven, ‘de eerste keer dat zij in een dergelijke beweging zelfstandig optraden’. Vaker had men bijgedragen aan verschillende stakingen en uitsluitingen ‘maar van een zelfstandige vereenigd optreden was tot noch toe geen sprake geweest’. De commissie die was benoemd voor de geldelijke inzameling kon al gauw een eerste bijdrage aan de Deense arbeiders ter beschikking stellen. Na een aantal weken strijd was de overwinning voor de Deens arbeiders. De Hengelose arbeiders werden daarna bijeengeroepen in café Weijschede ‘tot het doen van rekening en verantwoording van de door haar ingezamelde gelden’.
Enige ‘flinke mannen’ namen tijdens die bijeenkomst het initiatief tot het oprichten ‘eener vakvereeniging van metaalbewerkers’. Het nut daarvan was bewezen door het gebeurde in Denemarken. Verbetering van de arbeidende klasse kon niet verkregen worden door een of andere staking of loonbeweging met een dubbeltje te steunen. Men moest zelf ‘de handen krachtig aan de ploeg slaan’ om een krachtige vereniging van vakmannen te stichten, zo werd geopperd. Staande die vergadering vormde een groep van 43 lieden een commissie die zich met de voorlopige regeling van de werkzaamheden zou belasten. ‘Hiermede was den eersten steen gelegd, weldra zou het gebouw voltooid zijn’. Op 1 october 1899 werd weer in café Weijschede door de aangestelde commissie een vergadering belegd ‘en het was op dezen onvergetelijken dag dat ‘Broedertrouw’ werd geboren  Hoezee !!!’.

Broedertrouw

Spontaan besloot de 1e secretaris J.H. Blanken, die het verslag maakte over het ontstaan van ‘Broedertrouw’, want dat was de naam waarvoor gekozen werd, met het volgende gedicht:

‘Broedertrouw, schoon klinkt uw  naam,
Schoon is ook uw doel en streven.
Moge onder uw schone vaan,
Den Broederband ons steeds omgeven’.

Gelukwensen bij jubileum

Het notulenboek vervolgt met de oprichtingsvergadering van maandag 1 oktober 1899 waar 63 leden aanwezig waren. Als bestuursleden werden gekozen H.J. Wilmink voorzitter, J.B. van Blanken secretaris., G.J. van Wezel en W. Teesink. Het 3-jarig bestaan van de club was aanleiding voor een viering op zaterdag 4 oktober 1902. Daarvoor was zelfs als spreekster Henriette Roland Holst uitgenodigd. Volgens de notulist van deze avond had zij ín een gloedvol en pakkend betoog de noodzakelijkheid van organisatie aangetoond. Ook was de nieuwe loonregeling bij Stork door haar aan kritiek onderworpen. Zij had er op gewezen dat de arbeiders aan deze fabriek door de hoge loonstandaard in schijnillusies leefden en daardoor voor organisaties moeilijk bevattelijk waren. Met voordrachten, muziek, zang en bal en met medewerking van de muziekvereniging Concordia werd de avond verder ingevuld.

Aansluiting bij de Algemene Nederlandse Metaalbewerkersbond (ANMB)

Notulen van de vergadering over aansluiting bij de Algemene Nederlandse Metaalbewerkers Bond(ANMB)

Al gauw werd aansluiting bij ANMB overwogen. Dit stuitte bij de leden nogal op bezwaren. Er bestond destijds namelijk een nauwe band tussen de ANMB en het syndicalistisch georiënteerde Nationaal Arbeids Secretariaat (NAS). Aanvankelijk was dat een radicaal-linkse koepelorganisatie van vakbonden. Het was toen onder andere gekant tegen de strijd voor het algemene kiesrecht en sociale verzekeringen. Op de vergadering van 3 maart 1903 werd gediscussieerd over de aansluiting bij de ANMB. Nu bleek dat er op zondag 1 maart een gecombineerde vergadering van een vertegenwoordiging van ‘Broedertrouw’, de neutrale textielbond ‘Vooruit’ uit Enschede met de ANMB had plaatsgevonden in Utrecht. Gerrit Jan Borgman en Herman Voogdgeert vertegenwoordigden daar ‘Broedertrouw’. Voor het bestuur van ‘Broedertrouw’ was het resultaat van die vergadering in Utrecht reden zich bij de ANMB aan te sluiten. Wel moest er met de leden nog over gediscussieerd worden en dat gebeurde dus op 3 maart. Voors en tegens werden in de vergadering van ‘Broedertrouw’ besproken. Vooral de bemoeienis van het NAS met de ANMB bleek een heikel punt. Men vroeg zich af of het bestuur niet te snel besloten had die beslissing te nemen. Borgman en Voogsgeert stelden daarop de leden voor aan te geven of ze al of niet instemden met hun houding in Utrecht. Nu kon het besluit nog veranderd worden. Niemand bleek nu tegen te zijn. Dus werd besloten dat ‘Broedertrouw’ zich per 1 april 1903 zou aansluiten bij de ANMB.

Gerrit Jan Borgman

Voor ‘Broedertrouw’ is Gerrit Jan Borgman erg belangrijk geweest. Hij was kleinzoon van Hermannus Borgman die als onderwijzer vanuit Wythmen in 1823 was aangesteld aan de markeschool van Klein Driene. Deze Hermannus was gehuwd met Geertruid Zwavert en kwam daardoor op het erf Zwavert in Klein Driene te wonen.Zijn zoon Gerrit Jan sr. was de erfvolger op het Zwavert en daar werd Gerrit Jan jr. op 29 juli 1873 geboren. Na de lagere school is die bij Dikkers komen te werken en heeft daar de opleiding voor draaier gevolgd. Borgman was medeoprichter van ‘Broedertrouw’. Al gauw werd hij daar voorzitter en dat is hij 26 jaar lang gebleven. Bij het 40-jarig bestaan van ‘Broedertrouw’ op 1 oktober 1949 in hun ‘Eigen gebouw’, was Borgman wegens ernstige ziekte verhinderd. Verschillende sprekers brachten zijn inspanningen voor het welzijn van de arbeiders ter sprake. Enkele dagen later op 3 oktober 1949 is Gerrit Jan Borgman overleden.

Tragiek

Overlijdenskaart Gerrit Jan Borgman

Gerrit Jan Borgman was een kind uit een Rooms-katholieke familie. Dat ‘Broedertrouw’ in de tijd toen ook de vakbonden verzuilden, aangesloten was bij een socialistisch georiënteerde beweging was voor zijn familie reden zich tegenover hem kritisch op te stellen. In die tijd hoorden katholieken zich immers aan te sluiten bij de inmiddels opgerichte metaalbond St. Eloy. Gerrit Jan had daar geen behoefte aan. Zo bescheiden als hij was, meende hij dat er voor hem geen reden was zijn ‘broeders’ te verlaten en maakte aldus de naam van ‘zijn’ organisatie letterlijk waar. Uit discussies met familieleden over zijn lidmaatschap van een socialistische club is zijn tegenwerping ‘loat doew die de kees mear van ’t brood ettn’ nog bewaard gebleven. Bij zijn 10-jarig voorzitterschap werd hij geprezen voor zijn inspanning maar hij liet weten niet van zo’n hulde gediend te zijn. Hij verklaarde ‘dat zijn vrouw er meer onder geleden heeft omdat hij als katholiek modern georganiseerd was’. Bij zijn pensionering in 1933 ontkwam hij niet aan toespraken. Hij werd geprezen om zijn eenvoud en toewijding. Omdat bekend was dat hij een grote hekel had ‘uit de kas’ te geven werd hem bij deze gelegenheid door de leden een radiotoestel aangeboden dat gemaakt was door de afdeling Hengelo van de VARA. Gerrit Jan had op zijn ziekbed te kennen gegeven graag naast zijn echtgenote, Maria Francisca Zweerink, op de RK begraafplaats begraven te willen worden. De parochiegeestelijke achtte Borgman als mens weliswaar hoog, en als lid van de PvdA. had dat ook gekund maar zijn lidmaatschap van het NVV verbood dit echter en daarom is Gerrit Jan begraven op de Algemene begraafplaats aan de Oldenzaalsestraat.

Ontwikkeling en fusies van ‘Broedertrouw’

Op 1 januari 1907 was het ledental 142. Tijdens de Eerste Wereldoorlog was er tijdelijk een terugloop van het ledental. Echter op 1 januari 1920 was dit weer opgelopen tot 582 en per 1 januari 1940 was het ledental 1294. Gedurende de oorlog zijn er behoudens enkele notulen uit december 1940 geen notulen gemaakt. Ook toen hebben tal van leden bedankt omdat het NVV een NSB’er als commissaris kreeg toegewezen. Na de bevrijding vergaderde ‘Broedertrouw’ alweer tijdens de bevrijdingsdagen op 4 april. Al gauw ontstond er toen een felle strijd met de arbeiders die lid waren van de ‘Eenheidsvakcentrale’ (EVC) waardoor ook het ledental terug liep. De EVC was een beweging bedoeld voor alle werkenden waarbij geloofsrichting en dergelijke geen rol speelde. Vooral de uitsluiting van communisten binnen het NVV was een belangrijke aanleiding tot het ontstaan van de EVC. In de jaren vijftig stond ANMB voor Algemene Nederlandse Metaal Bedrijfsbond en in de jaren zestig werd het Algemene Nederlandse Bedrijfsbond voor de Metaalnijverheid en de Elektrotechnische Industrie.

Door het samengaan met andere bonden ontstond op 1 januari 1972 de Industriebond NVV, waarna op 1 januari 1982 het NVV en het Nederlands Katholiek Vakverbond (NKV) formeel opgingen in de Federatie Nederlandse Vakbeweging (FNV).

Het archief

In 1983 werd het archief van ‘Broedertrouw’ en van de ANMB  / Industriebond NVV afdeling Hengelo in bewaring gegeven aan het Rijksarchief in Zwolle, nu het Historisch Centrum Overijssel (HCO). Gedeelten van het archief, evenals de uitgebreide bibliotheek van ‘Broedertrouw, zijn echter tijdens de Tweede Wereldoorlog verloren gegaan. De reeksen notulenboeken, jaarverslagen en ledenlijsten zijn grotendeels compleet.

Gerrit Welberg

November 2017