Het geheugen van de vakbeweging


Vrijheidsstrijder en vakbondsman

Anton de Kom (1898-1945)

Op onze website treft u een verhaal aan van Floor van Gelder over vakbondsbestuurders die in de Tweede Wereldoorlog in het verzet hebben gezeten en omgekomen zijn. Dit in het kader van 75 jaar bevrijding. Daar staat de naam van Anton de Kom (1898-1945) niet bij. Eerlijk gezegd is dat niet zo vreemd. Oh ja, ik wist best wie Anton de Kom was. Ooit had ik het boek Wij slaven van Suriname gelezen. In dit boek  uit 1934 van De Kom herken je zeker een vrijheidsstrijder. Het is een aanklacht tegen racisme en misbruik van mensen. Hoe Nederland Suriname onderdrukte. Koloniale overheersing. Dat pas in 1971 de eerste ongecensureerde herdruk van het boek op de markt kwam, zegt veel van de overheid in de jaren daarvoor.

Door de commissie van de herijking van het Canon van Nederland onder leiding van historicus James Kennedy kwam Anton de Kom weer goed in beeld. De commissie heeft een vooruitziende blik gehad door De Kom daarin te plaatsen, nu overal protesten oplaaien tegen racisme en onderdrukking. Black Lives Matter. Dit, naar aanleiding van de dood van George Floyd (1974-2020). De media haalden Anton de Kom mede daardoor breed voor het voetlicht. ‘Schrijver, nationalist, verzetsstrijder en vakbondsman. Dat vakbondsman kon ik niet zo goed plaatsen. Dus ben ik op zoek gegaan,

Gijs Wildeman
Gijs Wildeman, schrijver van deze column

Anton de Kom kwam in 1920 vanuit Suriname naar Nederland en vond werk in Den Haag als vertegenwoordiger in koffie en thee. Daar kwam hij in aanraking met de vereniging van Indonesische studenten van Mohammed Hatta, die streed voor de onafhankelijkheid van Nederlandsch-Indië. De Kom vertaalde dit vrijheidsstreven naar: Suriname los van Holland – nu! Dat veel Surinamers hem beschouwden als een vakbondsman komt misschien omdat De Kom wees op de noodzaak zich te organiseren, hoewel het koloniale bewind in Suriname vakbonden verboden had. Misschien ook wel omdat hij contact had met de Surinaamse vakbondsman Louis Doedel (1906-1980) van de ‘Surinaamse Algemene Werkers organisatie’(SAWO). Naast zijn werk was De Kom actief in het schrijverscollectief Links Richten en publiceerde hij in De Communistische Gids.

In 1932 vertrok hij met vrouw en kinderen naar Suriname. Vanaf de aankomst werd hij ge(ver)volgd door het koloniale gezag. De Kom begon op het erf van zijn ouderlijk huis een adviesbureau, waar hij als creool grote aanhang had onder Javanen en Hindoestanen. Hij vocht de slechte werkzaamheden en lage lonen op de plantages aan. Het leidde tot zijn gevangenneming. Hij werd vastgezet in Fort Zeelandia. Een protestactie van zijn aanhang daartegen kostte twee mensen het leven. Een onderzoek naar misdrijven van De Kom leverde na vier weken niets op. Gouverneur Bram Rutgers (1884-1966) wilde echter de man die in zijn ogen een oproerkraaier was, kwijt. In mei 1933 werd De Kom met zijn gezin op de boot naar Nederland gezet.

Vanwege zijn reputatie kwam hij in Nederland nauwelijks nog aan het werk. Schrijven en dichten dan maar. Lezingen houden over het kolonialisme en meedoen aan werkloosheidacties. In de oorlog kwam hij in het verzet terecht vanuit de communistische hoek. Hij schreef voor het illegale blad De Vonk. In 1944 werd De Kom opgepakt en via Scheveningen (Oranjehotel) en Concentratiekamp Vught naar het werkkamp Sachenhausen getransporteerd en vervolgens naar Neuengamme. Daar bezweek Anton de Kom, 46 jaar jong, eind april 1945 aan uitputting.

De Kom raakt in de vergetelheid. Maar in de jaren zestig van de vorige eeuw zijn er Surinaamse jongeren, hier en daar, die in hem een opmaat zien naar zelfstandigheid van Suriname. En ook, gelet op zijn vooroorlogse activiteiten met de mensen van SAWO, als een vakbondsman. Met enige fantasie kun je zeggen dat Anton de Kom ZZP’er was. Nooit lid geweest van een politieke partij of van een vakbond. Een zelfstandig denker en schrijver, die waar het kon ook belangenbehartiger was. Met die gedachte past hij in het rijtje van de vakbondsbestuurders uit de Tweede Wereldoorlog van Floor van Gelder. Terecht is Anton de Kom opgenomen in de Canon van Nederland. De relatie tussen Nederland en Suriname is daardoor ingekleurd. Een geschiedenis om van te leren en nog steeds in de praktijk te brengen.

Gijs Wildeman
juli 2020

Geraadpleegde literatuur

  • Anton de Kom, Wij slaven van Suriname, Amsterdam 1934. (zestiende druk 2020).
  • Hans Buddingh, De geschiedenis van Suriname. Amsterdam 2012
  • Rob Woortman en Alice Boots, Anton de Kom biografie. Amsterdam 2009.
  • Trouw, 23 juni 2020
  • https://socialhistory.org/bwsa/biografie/kom