Het geheugen van de vakbeweging

Amerik Klapwijk: “Opkomst nieuwe technologie leidt altijd tot speculatie en zorgen”


Amerik Klapwijk

“Huidige automatiseringsgolf gericht op automatisering van denkkracht, minder op spierkracht”

De econoom Solow beschrijft in de jaren 50 van de 20e eeuw de invloed van technologie op de economische groei. Groei wordt kort gezegd beïnvloed door de hoeveelheid arbeid en de hoeveelheid kapitaal in het land. In een economie is de hoeveelheid arbeid gebonden aan een maximum. Investeren in kapitaal leidt in dat geval op den duur niet tot meer economische groei, omdat arbeid en dus de productiviteit gelimiteerd is. Volgens Solow en in zekere zin de geschiedenis kan er alleen verdere economische groei ontstaan door technologische verbetering, opdat productiviteit omhoog gaat. De verscheidene technologische revoluties hebben dit laten zien.

Zijn we luddieten of niet?

Aan het begin van de 19e eeuw ontstond er in Engeland een beweging die luddieten genoemd werden. Deze wevers en werkers vernietigden machines om de technologische veranderingen te proberen tegen te houden. Dit was een strijd als Don Quichote tegen de windmolens, een strijd tegen een niet te stoppen verandering. Waren de luddieten echt tegen technologie? Eigenlijk doet het er niet toe, het gaat om de onderliggende redenen. In de 18e eeuw had Engeland te maken met de gevolgen van de Napoleontische oorlogen, overpopulatie, hongersnoden, hoge prijzen en algemene voedseltekorten. De luddieten zagen de technologie opkomen, konden niet meekomen en hun werk werd overgenomen. Dit leidde tot hun desperate acties, waar in een tijd zonder vakbonden dit de enige manier was om druk te zetten op de werkgevers. Wat de technologische verandering echter bracht was de mogelijkheid om de productiviteit te verhogen met dezelfde hoeveelheid werknemers en zo de problemen van voedseltekorten aan te pakken en uiteindelijk de algemene welvaart te verbeteren, al had dat wat meer tijd nodig.

De opkomst van nieuwe technologieën heeft altijd geleid tot speculatie en zorgen. Zo was men bang dat de koeien in de wei zure melk zouden geven door de stoomlocomotief. En was Den Uyl bang voor de opkomst van de computer. Waarbij hij een computer taks voorstelde. Deze taks is er overigens nooit gekomen, maar de regering kwam wel zo’n 10 jaar later met het PC-privé project. Waardoor veel Nederlanders een computer in huis kregen. En wat de basis is geweest voor het feit dat Nederland op het gebied van digitalisering en breedband verbindingen bij de top van de wereld hoort.

Organisatie van werk

Bij de eerste industriële revolutie werd er fabrieksmatig gewerkt, met ambachtslieden die een breed takenpakket hadden. Dit veranderde met name in het begin van de 20ste eeuw toen er steeds meer overgestapt werd op massaproductie. Dit had onder meer te maken met verhoging van de welvaart en de mogelijkheden van consumenten om bepaalde producten te kopen. Toen computers kwamen opzetten in het laatste kwart van de 20e eeuw werd de productie kleiner en meer gericht op een specifieke doelgroep. Nu tijdens het internet tijdperk zijn de mogelijkheden toegenomen om consumenten nog specifieker te bedienen en zeer toegespitst te produceren.

In de afgelopen twee eeuwen is het werk enorm veranderd. Waar in het begin ambachtslieden het product maakten is dat mede door de invloed van het Taylorisme verworden tot het maken van deelproducten. Waardoor de kennis van het gehele productieproces verschoof van de ambachtswerker naar de manager. In Amerika is deze verandering ook gebruikt om de invloed van vakbonden te beperken.

Gingen al deze veranderingen vanzelf. Veel mensen willen ons dat doen geloven. Niets is echter minder waar. De eerste industriële revolutie ging gepaard met grote sociale gevolgen. De fabrieken moesten gevuld met werknemers, waardoor een toestroom van mensen in de steden kwam. Er waren geen huizen, geen gezonde arbeidsomstandigheden en er werkten kinderen in de fabrieken. Dit leidde tot de opkomst van vakbonden en de strijd voor de werknemer. De invoering van kinderwet, het minimumloon, de 8-urige werkdag, enz. Allerlei verworvenheden waar we nu soms niet meer bij stil staan, maar die dankzij organisatie van werknemers zijn ontstaan.

Sociale en technologische veranderingen hebben ertoe geleid dat ons algemene inkomensniveau gestegen is, dat we niet meer bang hoefden te zijn om voedsel op tafel te krijgen en heeft ons algemene welzijnspeil verhoogd.

En nu: back to the future?

“The only limit to our realization of tomorrow will be our doubts of today.
Let us move forward with strong and active faith.
” – Franklin D. Roosevelt

Dit is een realisatie die we altijd moeten hebben. Laten we onze toekomst bepaald worden door de angsten en twijfels die we nu hebben, of accepteren we de verandering, en zorgen we dat deze zoveel mogelijk in goede banen wordt geleid. Waarbij we natuurlijk de negatieve sociale gevolgen willen tegengaan.

Verandering in technologie, innovatie, is niet het vraagstuk. Sterker ik denk dat de meeste mensen nieuwe ontwikkelingen graag zien. De vragen komen wanneer de technologie zodanig is ontwikkeld dat het geïntegreerd wordt met de werkprocessen. Misschien wel helaas kunnen we niet in een glazen bol kijken en voorspellen wat de toekomst brengt.

Een paar observaties kunnen we echter wel doen. Automatisering krijgt een andere dimensie dan zoals we die kennen uit het verleden. Dankzij de informatie en communicatietechnologie kunnen allerlei zaken gecombineerd worden om productiviteit te verbeteren. Ook in veel gevallen kunnen de technologische systemen zaken efficiënter dan mensen. Hierdoor wordt het steeds duidelijker dat technologische veranderingen elkaar in sneller tempo opvolgen en dus ook de gevolgen op de werkvloer steeds sneller naar voren zullen komen. Betekent dit dat werk verdwijnt?

Dit lijkt me op voorhand een veel te algemene vraag die met goed fatsoen niet te beantwoorden is. Feit is dat er taken zullen verdwijnen. Voorbeeld: deze week heeft Walmart in Amerika bekend gemaakt robots in te zetten om de schappen te scannen op hoeveelheid en juistheid van prijskaartjes. Normaal deed de vakkenvuller dit zelf, maar dat kost veel tijd en is inefficiënt, de robot kan dat sneller en beter. De informatie wordt weer gebruikt door de vakkenvuller, en deze werknemer houdt meer tijd over om meer schappen te doen of andere taken te vervullen.

Toch moeten we ons niet blindstaren op eventuele gevolgen voor werknemers bij wat laagopgeleiden worden genoemd. Juist de huidige automatisering raakt met name werknemers op mbo 1-3  niveau. En ook dit is een zeer beperkte blik om tegen de huidige verandering aan te kijken.

Denkkracht in plaats van Spierkracht

  • “Computers make excellent and efficient servants,
    but I have no wish to serve under them.”
  • “Compassion: that’s the one things no machine ever had.
    Maybe it’s the one thing that keeps men ahead of them.”
  • “Improve a mechanical device and you may double productivity.
    But improve man, you gain a thousandfold.”

De huidige automatiseringsgolf zal gericht zijn op de automatisering van denkkracht en minder op spierkracht. Een vorm van technologische verandering is de kunstmatige intelligentie. Kort gezegd zelfdenkende systemen, die leren en verbeteren en complexe problemen kunnen oplossen. Deze verandering is steeds sterker naar voren aan het komen en raakt alle lagen van de bevolking. Denk hierbij aan zelfrijdende auto’s, treinen en vliegtuigen, maar ook aan het research en documentatiewerk van advocaten, uitspraken van rechters, accountancy, beleggers, artsen en financiële dienstverleners. Dit zijn slechts voorbeelden, maar kunstmatige intelligentie heeft de potentie om diep in onze levens en werk in te grijpen, op een manier die verder gaat dan we ons nu kunnen voorstellen.

De vakbeweging vraagt in Nederland, maar ook in Europa aandacht voor dit onderwerp. De potentie van kunstmatige intelligentie is ongekend en willen we omarmen, maar wij stellen de vraag op welke manier doen we dat en hoe houdt de mens controle over kunstmatige intelligentie. In dat kader heeft de Europese SER, de EESC, een rapport uitgebracht op dit onderwerp. De EESC geeft daarin aan op welke manier kunstmatige intelligentie (KI) een plaats kan en mag krijgen in de maatschappij. Dit rapport is omarmd door het Europees Parlement.

Juist de KI is ook een internationaal vraagstuk. De ontwikkelingen van KI zijn vergaand in bijvoorbeeld China, waar oude en nieuwe technologie gekoppeld worden aan KI, zonder al te veel door regelgeving beperkt te worden. De innovaties die daaruit voortkomen zullen op een moment ook in Nederland arriveren, wellicht zelfs sneller dan we denken. De gevolgen van KI op werkgelegenheid worden tot nu toe vooral als negatief gezien, immers waar heb je nog mensen voor nodig als je zelfdenkende en nooit ziek robots hebt. Toch is de wereld nooit zo zwart-wit. Het eerlijke verhaal is we weten het niet, maar onze fantasie gaat er met ons vandoor. KI kan ‘saai’ werk van hoger opgeleiden overnemen, maar het daardoor ook makkelijker maken voor mensen minder geschoolden.

Wat duidelijk lijkt is dat wat repetitief is, of dat nu in de fabriek of op kantoor is, geautomatiseerd kan worden. In dat geval wordt er dus iets anders gevraagd van de werknemer. Oplossingsgericht denken, buiten de gebaande paden. Hierbij zal er weer meer aandacht komen voor vakmanschap. Terug bij de vakman van rond 1800, maar met de verworvenheden en de welvaart van de 21e eeuw.  Daarnaast zullen sociale vaardigheden steeds belangrijker worden, interactie tussen mensen blijft immers een vak apart.

Tot slot

Volgens mij moet de vakbeweging vooral de kansen zien van technologie. De voordelen die het ons heeft gebracht zijn onmiskenbaar en de voordelen die het ons kan geven ongekend. Maar de geschiedenis heeft ons ook geleerd dat technologie niet automatisch sociale verbetering oplevert. Daarom heeft de vakbeweging drie taken. Ten eerste, omarm technologie opdat de vakbeweging niet wordt weggezet als luddieten en beschuldigd worden van vastzitten in het verleden. Ten tweede, gebruik de technologie om de nieuwe generaties aan te spreken en actief mee te laten denken. Ten derde, kom op voor (vergeten) verworven rechten, maar bovenal kijk naar hoe de welvaart en welzijn door technologie verbetert kan worden. En wees scherp op sociale veranderingen, om die vroegtijdig te tackelen.

  • Wees geen luddiet of overblijfsel van de geschiedenis
  • Gebruik technologie om te (her)organiseren
  • Verdedig (vergeten) verworvenheden, door ook technologie als positief voor welvaart en welzijn te zien
  • Wees scherp op sociale veranderingen om vroegtijdig hierover mee te denken

Lezing van Amerik Klapwijk, uitgesproken tijdens de VHV Vriendenbijeenkomst, Robotisering – Vriend of vijand, op vrijdag 3 november 2017Zie ook:

Zie ook: