Het geheugen van de vakbeweging

Alles draait om Zeggenschap

Ieke van den Burg; columns 2009-2014

De columns, die in dit boekje staan, schreef Ieke van den Burg voor het blad Zeggenschap in de periode december 2009 tot twee weken voor haar dood in september 2014. Ze begon haar columns in 2005, toen zij nog in het Europees parlement zat.

Ieke van den Burg, oud-FNV-bestuurder en EuroparlementariërIeke van den Burg, oud-FNV-bestuurder en Europarlementariër

Ieke laat een groot erfgoed na. Om te beginnen een groot aantal concrete resultaten, waar zij zelf erg trots op was zoals een stelsel van kinderopvang in Nederland, dat zij mede tot stand heeft gebracht; bijstelling van de Dienstenrichtlijn in een richting die recht deed aan het werklandprincipe en de grondrechten van werknemers; het vastleggen van sociaaleconomische grondrechten in het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie; oprichting van haar eigen Stichting A Propos, om voordrachtcommissarissen een steun in de rug te geven. Daarnaast laat zij ook een groot gedachtegoed na in brochures, rapporten en artikelen.

Overtuigd democraat

De columns in dit boekje zijn bij haar Europese afscheid in 2009 gebundeld in ‘Zeggenschap in Brussel’. Hoe divers dit gedachtegoed is en hoe doorleefd haar opvattingen zijn, is goed te lezen in deze bundeling. Het is juist in deze columns waaruit ook haar ongeduld naar voren komt. Ieke bekent namelijk altijd kleur.
Dat zij overtuigd sociaal democraat was, in de traditionele zin van het woord, laat zij in haar teksten keer op keer zien: onlosmakelijk verbonden met een internationale oriëntatie, en met het besef dat economie en sociaal beleid een eenheid vormen. Tegelijk komt ze ervoor uit dat haar wortels oorspronkelijk liggen in het actiewezen, de vakbeweging, de vrouwenbeweging. Juist deze maatschappelijke bewegingen moeten in haar ogen de boel ‘opschudden’, ook de politiek.

Groot historisch besef

Activisme blijft ook voor haar zelf voedingsbron voor haar werk. Ze blijft het gesprek met maatschappelijke bewegingen opzoeken. Wie de teksten goed leest, ziet bovendien een gedachtewereld met groot historisch besef en een ijzeren dossierkennis, een illustratie van haar breedte, haar grote nieuwsgierigheid en haar permanente leergierigheid.
Geen echte politica was ze, zei ze meer dan eens. Uit haar columns ontstaat wel het beeld van iemand die erg van het politieke proces houdt. Kijken waar de ruimte ligt om mensen op één lijn te krijgen, afwegen van en manoeuvreren tussen verschillende belangen, je inleven in andere opvattingen om wat te kunnen bereiken: dát was voor haar een essentieel aspect van dat politieke proces. Voor haar was politiek bedrijven zoeken naar oplossingen, gericht op het bereiken van resultaat.
Wars van ijdelheid, scoringsdrift, jezelf op de voorgrond dringen: dat was Ieke. Voor haar stonden de inhoud en het doel voorop, en daarin wilde ze integer tot een eigen oordeel komen. Daardoor kreeg ze waardering en respect, en het zorgde ervoor dat mensen haar serieus namen. Haar ‘open mindedness’ opende veel deuren naar een breed netwerk van deskundigen op haar terreinen. Dergelijke ontmoetingen vormen in haar columns regelmatig de opmaat voor het betoog.
Ontmoetingen, met zichtbaar plezier beschreven, met deskundigen, politici met diverse ideologische achtergrond en topeconomen, mensen die zij opzocht om haar eigen mening te scherpen en haar kennis te verbreden. Daar hield zij van: ontmoetingen met mensen met een uitgesproken, eigen mening, ook als het een andere inhoudelijke of politieke koers betrof. Ze schuwt in haar columns niet om publiekelijk zowel met mede- als tegenstanders in debat te treden als zij oprecht van mening is dat dit de inhoud ten goede komt.

Transparantie sleutelbegrip

Transparantie was voor haar daarbij, als overtuigd beschermer van publieke, maatschappelijke belangen in alle aspecten, een sleutelbegrip. Ook dat is zichtbaar in de columns. Geen ‘platte’ belangenvertegenwoordiging of democratie, waarin vooral de macht van het getal, de achterban, of de status van personen de boventoon voert, maar een vorm van democratie, bestuur en beheer waarin professionaliteit, pluriformiteit en het openlijk afleggen van verantwoording de gezamenlijke basis vormen. Het belang dat zij hecht aan het zichzelf confronteren met een zo breed mogelijke diversiteit aan opvattingen is in de teksten terug te zien in haar opvattingen over toezicht, met inbreng van álle stakeholders.
Ieke heeft zich de laatste jaren vooral bewogen op het snijvlak van arbeidsverhoudingen en financiële markten en dat blijkt uit de onderwerpen in deze bundel. Haar curriculum vitae, dat aan het eind van dit boekje is toegevoegd, laat zien dat zij niet schuwde om telkens nieuwe terreinen en werelden te betreden. Ze was een generalist. Na haar jarenlange bemoeienis met de factor arbeid in FNV, ILO en Europese vakbeweging, besloot ze zich in het Europees Parlement juist bezig te gaan houden met ‘het kapitaal’. Zelf formuleerde ze destijds als haar doel ‘het aan banden leggen van de rauwe kanten van het Angelsaksisch systeem’. En daar heeft ze met verve aan gewerkt.
Zonder achtergrond als econome of financieel deskundige illustreert zij in deze bundel goed hoe zij zich met haar ijzeren discipline en doorzettingsvermogen een toonaangevende positie heeft weten te verwerven in debatten en besluitvorming over financiële vraagstukken, uiterst actueel in het huidige tijdsgewricht. Op 30 september jl. noemde het ‘Financieel Dagblad’ Ieke in een artikel de Cassandra van de financiële sector: iemand die al ver voordat anderen dit deden waarschuwde voor de rol van financiële avonturiers en de effecten op de sector, en bijvoorbeeld ook de destructieve rol hierbij van hedgefondsen, mede leidend tot de huidige financiële crisis.
Ieke was een vurig pleitbezorger voor thema’s die ook in deze bundel telkens terugkomen: de wenselijkheid van een proactieve, op de lange termijn gerichte Europese industriepolitiek; het actief aandeelhouderschap van bijvoorbeeld pensioenfondsen in het publieke belang; transparante en eerlijke belonings- en zeggenschapsverhoudingen in grote bedrijven; meer vrouwen en ook diversiteit in bredere zin in leiding en toezicht van grote ondernemingen; daadwerkelijk maatschappelijk verantwoord denken en doen.

Pleitbezorger actief en sociaal Europa

Goed doordrongen van de sterk in beweging zijnde internationale verhoudingen laat zij zich bovendien ook hier zien als hartstochtelijk pleitbezorger voor een actief en sociaal Europa, met een sterkere centrale regie en duidelijke ambities rond industriepolitiek, belonings-en werkgelegenheidsbeleid. Altijd tot in de puntjes voorbereid, puttend uit haar eigen persoonlijk archief in de vorm van dikke stapels boeken, dossiers en onderzoeksrapporten, die zij tot in lengte van dagen bewaarde, en gevoed door berichtgeving in kranten en op radio en tv: zij at zich als een waar rupsje-nooit-genoeg door actuele, serieuze berichtgeving op haar werkgebied heen.
Zo bereidde zij ook haar columns voor. Ze schreef ze met grote zorg – boeken en artikelen raadplegend, en de tekst dagen lang wikkend en wegend. Elke column bevat een volgepakte tekst, uit zijn voegen barstend door een passievol pleidooi, over telkens een ander onderwerp. In de uitdrukkelijke stellingnames verraden de columns haar gedrevenheid en haar verlangen om de lezers op andere inzichten te brengen. Ze vormen een uitgesproken en inhoudelijk tegengeluid bij op dat moment in haar ogen vaak slecht onderbouwde heersende opvattingen.
Zelf vroeg zij, in de periode voorafgaand aan haar dood, om deze bundeling. Daarbij wilde ze ter introductie nog wel een interview afgeven, net zoals ze had gedaan bij ‘Zeggenschap in Brussel’: ze had namelijk nog wel het een en ander te melden. Jammer genoeg was haar dat niet meer gegund. Wij zijn ervan overtuigd dat Iekes teksten voor zichzelf spreken.
Reinier de Lang en Brenda de Jong (met dank aan Aldo Dikker)
Februari 2016
Alles draait om Zeggenschap (pdf). Uitgeverij Zeggenschap, Amsterdam www.zeggenschap.info