Het geheugen van de vakbeweging

Agnes Jongerius, voorzitter

Interview met de FNV-voorzitter

In 2008 interviewde Bert Breij op verzoek van de VHV alle voorzitters van de bonden die bij FNV, CNV en MHP zijn aangesloten. Hij vroeg hen naar hun visie op de toekomst en de betekenis van de historie. Hier het interview met FNV-voorzitter Agnes Jongerius

Agnes Jongerius: Agnes Jongerius: “Het voorzitterschap van de FNV is de mooiste baan die er is”

Trots en arrogantie

‘Het voorzitterschap van het FNV is voor mij de mooiste baan van het land. Het is een enorme eer en de mooiste club van het land. Daar waar er buiten de deur soms wordt getwijfeld aan het nut van de vakbond, twijfel ik geen moment. Ik haal de demonstratie op het Amsterdamse Museumplein van 2 oktober 2004 aan. Toentertijd waren er allerlei arrogante beschouwingen waarin werd gesproken over ‘zij van de bond’, maar sinds die 2e oktober in 2004 is het beeld dat het publiek van de bond heeft wel weer gekanteld. Lodewijk de Waal was toen nog voorzitter, maar ik was oneindig trots op de club, op de FNV, die zoveel mensen uit het gehele land op de been heeft gebracht. Ik voelde een diepe verbondenheid met elkaar, zelfs een lotsverbondenheid, wat nog verder gaat.’
‘In 2004 werd de vakbond door critici afgeschilderd als een verzameling van oude mannen in te krappe T-shirts, maar jong en oud waren er, het was een breed en diep protest vanuit de gehele samenleving. In naam ging het op het Museumplein over VUT1 en prepensioen, maar belangrijker nog was dat het ging om erkenning. De erkenning van het feit dat mensen een belangrijke rol spelen in de samenleving en dat je weerstand moet en kunt bieden tegen de mensen die zeggen: ‘Ach, ze gaan wel naar het Malieveld, maar we zullen het ze nog wel een keer uitleggen.’
Het was een demonstratie tegen arrogantie van de regering, een demonstratie tegen een overheid die aangeeft dat ze het nog wel een keer zal uitleggen, terwijl mensen het zelf heel goed begrijpen.’ ‘Ik trek een parallel met wat er (in 2008) speelde bij de politie die terecht acties voerden om meer betaald te krijgen. Als politiemensen vanuit de KNVB ‘verwende kereltjes’2 worden genoemd, dan worden ze gekleineerd en het is precies dat kleineren dat mensen tegenstaat en waar ze tegen opstaan. Natuurlijk is het zo bij elke actie, die ik heb meegemaakt, dat de vakbond met een aantal eisen op pad gaat, maar een actie komt niet tot stand zonder dat het gevoel van ‘we laten niet over ons lopen’ aanwezig is.’

Resultaatvoetballer

‘Vroeger werd er wel eens gekscherend gezegd dat Johan Stekelenburg3 en Hans Blankert4 elkaars toespraken konden uitspreken aangezien ze een reizend circus waren met elkaar. Of dat ik samen met Bernard Wientjes5 een reizend circus vorm, maar dat voel ik niet zo. Ja, ik ben een resultaatvoetballer en ja, ik kan onderhandelen. Ik ben blij dat ik kan onderhandelen aan de kant waar ik onderhandelen wil, ik wil voor de goede zaak onderhandelen en ben blij dat ik daarbij aan de goede kant sta.’

Deals

‘Wat dat betreft is Nederland een bijzonder land: de cultuur in Nederland zegt dat de deals uiteindelijk aan tafel worden gesloten. Als ik dat vergelijk met mijn collega’s in Engeland waar het al veel is als de voorzitter van de werkgeversvereniging en vakbond drie keer per jaar overleg hebben, of met Duitsland waar de voorzitters van de werkgevers- en werknemersverenigingen ieder apart spreken met Angela Merkel, dan hebben we hier een unieke situatie. Er heerst hier ook geen cultuur om een onderhandeling in te gaan met een eis van 10% om uiteindelijk uit te komen op 2,5%. Bij onderhandelingen wordt er van tevoren zorgvuldig gekeken met welke punten op pad gegaan wordt en welke punten daadwerkelijk worden ingebracht. Daarbij ga je ervan uit dat er afspraken gemaakt worden. En afspraken zijn vaak momentopnames, en dat betekent ook dat we er niet bij gebaat zijn, ook vanuit eigenbelang, om onze tegenstander knock out te slaan, want uiteindelijk zit je weer met elkaar aan tafel. Het gaat er altijd om, om voor elkaar concessies doen.’

Werkgemeenschap

‘Mijn gevoel is dat het gehanteerde systeem in Nederland er niet is om mensen tegen elkaar op te zetten, maar juist om de verschillende partijen gelijk te behandelen. Een onderneming is een werkgemeenschap van alle stakeholders, werknemers en bestuurders. Het eigendom ligt natuurlijk wel bij het kapitaal maar wat er gebeurt, bepalen werknemers en het kapitaal gezamenlijk, zo is het formeel en vaak ook in de praktijk. Een eventueel idee dat werkgevers en vakbeweging dan te dicht bij elkaar zitten, en dat dit een gevaar is voor de onderneming, herken ik niet.’

Neo-liberale economie

Anno 2008 is het wel zo dat de afstand enorm is toegenomen door de veranderende neo-liberale economie. Veel werkgevers kunnen niet meer gezien worden in de klassieke zin van het woord: het zijn nu managers die een jaar of 5 blijven zitten en daarna weer verder gaan. Zij leggen te veel het belang bij hun eigen carričre, en ook de beurskoersontwikkelingen. Dat van de werknemers ligt juist bij de lange termijn waardeontwikkeling. De belangen liggen tegenwoordig veel te ver uit elkaar. Dat treft ook de vakbeweging. Dat is inderdaad contrair aan wat ik hiervoor gezegd heb, er is wat dit betreft een negatieve ontwikkeling.’

Zaakwaarnemer

‘Ik zie de vakbond niet als zaakwaarnemer. Die uitstraling was er in de jaren ’90 wat mij betreft wat teveel: ‘lever alle papieren maar in bij de professional van het FNV en die regelt de zaken wel’. Voor mij gaat het in de vakbond om het empoweren van mensen, en hoe kun je mensen versterken als individu én als groep. Er bestaat voor mij geen tegenstelling tussen het individu en een groep. Een mens is een sociaal wezen en het beeld van de ‘superindividualist’ is meer een beeld dat ook stamt uit eind jaren 80, begin jaren 90. We zijn ons toen gaan richten op de superindividualist, die in feite niet bestaat. Een fi ctie.’

Civil society

‘De vakbeweging is civil society pur sang. Daarbij heeft het FNV in tegenstelling tot de politieke partijen het voordeel dat zij dit niet alleen is in de vorm van een kiesvereniging, maar dat zij daarnaast 1,2 miljoen leden heeft. Binnenkort 1,4 miljoen als ANBO6 erbij komt. Dat getal maakt de vakbond een uiterst belangrijke representant. Je bent een getal van mensen die het werk wat je doet waardevol genoeg vinden om daar maandelijks contributie voor te betalen.’

Organisatiegraad

‘Sommige mensen noemen dit onze historische zwakte, maar die opvatting deel ik niet. De AVV, de wettelijke Algemeen Verbindendverklaring, en een aantal andere belangrijke wettelijke regelingen, leiden ertoe dat de invloed van de vakbeweging groter is dan de organisatiegraad. Dit zorgt er tevens voor dat je als vakbond rekenschap moet geven aan de opvatting van de leden, maar ook het draagvlak moet peilen onder niet-leden. Het is wel van belang voeling te houden met wat de ongeorganiseerden denken en voelen over de eisen die je als vakbond stelt, en hen daar ook bij te betrekken.’

Historische kennis

‘Historische kennis is pas echt meegenomen als je rekening houdt met de veranderingen binnen de context, maar ook met de constante factoren in die context. Als je van daaruit kijkt naar eventuele oplossingen die daarbij zouden kunnen horen. Dat is dan het soort historisch bewustzijn van waaruit (mee)gedacht kan worden over de huidige ontwikkelingen en bewegingen. Het kan zeer nuttig zijn om de cyclus te vinden. Ik kijk zelf ook vanuit het verleden naar het heden en de toekomst, en dat zou ook best overal gestimuleerd moeten worden, maar niet alleen maar vanuit de context. Er moet ook een bewustzijn zijn, en dat is de constante, dat je als vakbond een waardegedreven organisatie bent, en dat je dat ook moet blijven. Als ik het heb over een waardegedreven organisatie, dan betekent dit dat je niet alleen voor het spelletje of het resultaat gaat, maar ook voor een hoger doel. En met hoger doel bedoel ik een bepaald soort maatschappij en een bepaald soort mensvisie.’

Mensvisie en kapitalisme

‘Elke mens telt wordt wat bijvoorbeeld werk betreft, raak uitgedrukt in de slogan: Decent work for decent lives. Dat gaat over werk, sociale bescherming en rechten voor werknemers, maar dat gaat ook over kijken naar de economie. Als we kijken naar de huidige hypotheekcrisis in de Verenigde Staten dan is het niet genoeg om alleen maar te roepen hoe verschrikkelijk dat is, maar gaat het ook over de vraag waarom de middenklasse niet meer voldoende verdient waardoor ze het niet meer kan betalen. Om de vraag: Is het kapitalisme niet te ver doorgeschoten? De FNV heeft een taak om het kapitalisme terug te brengen naar normale proporties. Historisch gezien was het ‘temmen van het beest van het kapitalisme’, of het sociaal inkaderen van de markteconomie, de kerntaak, maar de regels van het spel en de markteconomie zijn veranderd. Het ‘beest’ waart nog steeds rond en is veelkoppig, maar de vakbeweging staat ervoor om te waken dat mensen niet het onderspit delven.’

Rechten van de mens

‘Ik was in 2008 bij het World Economic Forum dat gehouden werd in Davos. Daar heb ik een workshop gevolgd van Mary Robinson, voormalig premier van Ierland en een van de mensen die naast bijvoorbeeld Desmond Tutu, Nelson Mandela en Kofi Anan, door de VN benoemd is als lid van The World Council of Elders. Robinson haalde onder andere de aantrekkingskracht van Nelson Mandela op jongeren aan. Jongeren gaan, volgens Robinson, niet puur voor materiële zaken, ze willen weten waar het leven eigenlijk om gaat. The World Council of Elders heeft bedacht om 2008 uit te roepen tot het jaar van de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens. Die verklaring is tevens het motorblok van de grondslag van het FNV, omdat die verklaring een diep geworteld mensbeeld tot uitdrukking brengt. Maar wil je mensen tot die ontwikkeling brengen, dan vraagt dat ook iets van de samenleving. Mens en maatschappijbeeld hangen samen.’
Bert Breij
Het interview met FNV-voorzitter Agnes Jongerius is opgenomen in Twee miljoen leden, 25 voorzitters, 2009

Noten

1 VUT staat voor Vervroegde Uittreding. Tot 1 januari 2006 waren er fi scale faciliteiten voor. De zogenaamde ‘levensloopregeling’ is er voor in de plaats gekomen. Het eerste plan (1975) voor de VUT werd gemaakt door Toon Riemen (Industriebond NKV), en had als doel de jeugdwerkloosheid te bestrijden.
2 Aldus directeur Kessler van de Koninklijke Nederlandse Voetbalbond.

3 Jongerius zegt Johan Stekelenburg, de in 2003 overleden oud-voorzitter van de FNV, nog zeer te missen, ook als raadsman.
4 Voormalig voorzitter van VNO/NCW, de werkgevers.
5 Voorzitter VNO/NCW in 2008.
6 De ANBO is een bond voor 50-plussers van sociaal-democratische oorsprong. Op 1 januari 2009 sluit de ANBO zich aan bij de FNV