Het geheugen van de vakbeweging

De 200 van Mertens: 50 jaar na dato

Op zaterdag 19 oktober 1968 is NKV-voorzitter Jan Mertens afgereisd naar Sneek om het jubilerende NKV-district Friesland toe te spreken. Hier spreekt hij de gedenkwaardige woorden: “In Nederland hebben wij in ons economisch bestel te maken met wat ik zou willen noemen een lijnenspel. Onlangs hebben wij gesteld dat de hele economie in ons land in handen is van rond tweehonderd personen. Van een groep mensen die elkaar goed kent en elkaar frequent ontmoet in verschillende colleges. Het is een even deskundige, financieel sterke als beangstigende groep.”

Mertens in 1968

Met ‘onlangs’ doelde Mertens waarschijnlijk op een Achter Het Nieuws tv-uitzending van enkele maanden eerder, in mei 1968. Hierin had hij het getal van 200 ook al een keer laten vallen. In diezelfde tijd waren NKV-medewerkers Jan Goossens en Henny ten Brink al druk bezig met het verzamelen van namen van invloedrijke commissarissen met het doel om een ongebreidelde machtsconcentratie in handen van deze kleine groep mannen in kaart te brengen. Steen des aanstoots was het stapelen van functies in één persoon, zoals Kroonleden van de SER, die naast commissariaten bij grote ondernemingen vaak ook nog hoge posities bekleedden in de universitaire wereld.

Het in kaart brengen van de verbindingen tussen de diverse personen kostte de makers de nodige hoofdbrekens. In het pre-computer tijdperk werden met de hand en met kleurpotloden de lijnen tussen de namen op grote vellen getrokken. Het resultaat was een kleurrijk lijnenspel. Het ging de makers overigens niet om het exacte getal van 200, maar om de aanduiding van een kleine groep personen met invloed c.q. macht, werkend in beslotenheid en aan niets of niemand verantwoording verschuldigd. Tot het opstellen van een gedetailleerde lijst met namen door de initiatiefnemers is het echter nooit gekomen.

Speculeren

Na de toespraak begon het grote speculeren met het bekende resultaat zodra er een lijstje wordt gemaakt. Aan de ene kant personen die veelvuldig worden genoemd en desgevraagd of ongevraagd hun macht bagatelliseren en aan andere kant de niet-genoemden. Tijdens een tv-uitzending enkele maanden later werd Mertens aangesproken door  een topondernemer: “Mertens, weet je wel dat je 200 mensen in Nederland diep ongelukkig hebt gemaakt?”. Dat was zeker niet de bedoeling, antwoordde Mertens oprecht. “Natuurlijk niet. Maar ik heb het over 200 mensen die dachten dat ze op jouw lijstje voorkwamen, maar ze staan er niet op. En daarom….”.

Zoektocht

Toespraak Jan Mertens leidde ogenblikkelijk tot het in beeld brengen van 'de 200', zoals hier in de Volkskrant van 29 november 1968
Toespraak Jan Mertens leidde ogenblikkelijk tot het in beeld brengen van ‘de 200’, zoals hier in de Volkskrant van 29 november 1968

Vanaf eind 1968 begon de grote zoektocht naar de 200 van Mertens. In diverse kranten verschenen er lijstjes. Er waren zelfs initiatieven om een parlementaire enquête naar de economische macht in Nederland in te stellen. Voor geëngageerde politicologie-studenten aan de Universiteit van Amsterdam was dit een mooie aanleiding hun wetenschappelijke tanden in deze materie te zetten.

Gedurende enige jaren onderzochten zij de opeenhoping van economische macht in Nederland, meer specifiek de dubbelfuncties tussen bedrijven en instellingen. Het resultaat was het boek: Graven naar Macht verschenen in 1975. Hierin staat een gedetailleerde lijst van lijnendragers. De studie bevat ook een paragraaf met de titel ‘Enkele vroegere onderzoekingen’. Hierin wordt voor wat betreft Nederland onder meer verwezen naar een studie van F. M. Wibaut in 1913 (‘De nieuwste ontwikkeling van het kapitalisme’, in: De Nieuwe Tijd, 284-349), nadat hij al in 1904 een boek had geschreven over Trusts en kartels en de studie van F. Baruch, Grote macht in een klein land. Een beeld van het monopolie-kapitaal en zijn invloed in Nederland (1962).

Iconisch getal 200

Ook wordt verwezen naar een promotie-studie van P. Vinke, De maatschappelijke plaats en herkomst der directeuren en commissarissen van de open en daarmee vergelijkbare besloten vennootschappen uit 1961, waarin deze zich vooral richtte op de sociale herkomst en rekrutering van ondernemers. Uit de memoires van Mertens blijkt dat hij deze studie kende, hoewel hij deze abusievelijk omschreef als een rapport van de Wiardi Beckmanstichting.

De vraag is hoe Mertens c.s. kwamen aan het iconisch geworden aantal 200? Was dat toeval, een uitkomst van het onderzoek? Dat kan. Maar misschien hebben zij ook weet gehad van de in 1967, dus een jaar eerder, in Frankrijk verschenen studie van J. Baumier met de titel Les grandes affaires Françaises. Des 200 familles aux 200 managers.

Top 200

Vanaf 1968 is de onzichtbare machtsconcentratie in handen van enkelen een regelmatig terugkerend maatschappelijk thema. In 1998 (met een update in 2000) verscheen onder meer de Atlas van de macht. De vanaf 2006 jaarlijks verschijnende top 200 van De Volkskrant is eveneens een duidelijke erfenis van de ‘200 van Mertens’.

Zoals een journalist enkele jaren geleden nog stelde: “Nog steeds is de ‘200 van Mertens’ synoniem voor een oncontroleerbare machtselite die rondscharrelt tussen rokerige achterkamertjes en elegante salons in een voortdurend proces van samenzwering en afstemming”. Het is ook een overzicht van de invloedrijkste Nederlanders, “waarop invloedrijken liever niet staan”.

Die machtselite wordt vaak geassocieerd met het ‘old boys netwerk’, witte mannen van boven de 50. Die hebben inderdaad lang een dominerende rol gespeeld. Een positieve ontwikkeling die zichtbaar wordt bij het bekijken van de top 200 in de afgelopen jaren is dat steeds meer vrouwen de lijst bemensen: in het bedrijfsleven, de overheid, de culturele sector en ook in de vakbeweging.

Invloed vakbondsbestuurders

Hoe is gesteld met de invloed van vakbondsbestuurders? Welke rol spelen zij in invloedrijk Nederland? Een indicatie is het aantal en de rangorde van vakbondsbestuurders in de top 200 van de afgelopen jaren. Op basis van de top 200 in de jaren 2006-2017, kan het volgende overzicht worden gemaakt:

Vakbondsbestuurders in de Top 200 van De Volkskrant 2006-2017:

2017: Han Busker, voorzitter FNV (79), Zakaria Boufangacha, coördinator arbeidsvoorwaarden FNV (154) tevens de jongste op de lijst, Mariëtte Patijn, vicevoorzitter FNV (180),  Wim Kok, minister van Staat (194).

2016: Han Busker (88), Mariëtte Patijn, cao-coördinator FNV (144), Wim Kok (186).

2015 Ton Heerts, voorzitter FNV (13), Mariëtte Patijn cao-coördinator FNV (117), Gijs van Dijk, bestuurder FNV (143), Lilian Marijnissen, bestuurder Abvakabo FNV/cao-onderhandelaar (177).

2014: Ton Heerts (13), Corrie van Brenk-van Barneveld, voorzitter Abvakabo (88), Mariëtte Patijn, cao-coördinator FNV (122), Catelene Passchier, bestuurder FNV (155), Wim Kok (168).

2013: Ton Heerts (12), Corrie van Brenk, voorzitter Abvakabo FNV (81),  Peter Gortzak, oud-vicevoorzitter FNV (117),  Mariëtte Patijn, cao-coördinator FNV (122), Wim Kok, minister van Staat (151), Catelene Passchier, bestuurder FNV (159).

2012: Ton Heerts (17), Wim Kok (85), Peter Gortzak, oud-vicevoorzitter FNV (97).

2011: Agnes Jongerius (17), Peter Gortzak (48), Wim Kok (82), Lodewijk de Waal (93), Han Noten (176).

2010: Agnes Jongerius (7), Wim Kok (40), Edith Snoey (51), Lodewijk de Waal (107), Han Noten (142), Anton Westerlaken (184).

2009: Agnes Jongerius, in 2005 de eerste vrouwelijke voorzitter van de FNV (6), Wim Kok (49), Edith Snoey, in 2005 de eerste vrouwelijke voorzitter van de Abvakabo FNV (53), Lodewijk de Waal (90), Ruud Vreeman (152), Han Noten (162).

2008: Agnes Jongerius (6), Wim Kok (49), Edith Snoey (53), Anton Westerlaken (55), Lodewijk de Waal (90), Doekle Terpstra (94), Ruud Vreeman (152), Han Noten (162).

2007: Agnes Jongerius (12), Wim Kok (27), Edith Snoey (72), Ruud Vreeman (94), Han Noten (157), Lodewijk de Waal (167).

2006: Agnes Jongerius (14), Anton Westerlaken, oud-voorzitter CNV (28), Wim Kok (33), Ad Verhoeven, voorzitter vakcentrale MHP (49), Ella Vogelaar, oud-vicevoorzitter FNV (70), Ton Heerts, vicevoorzitter FNV (81), René Paas, voorzitter CNV (86), Edith Snoey (104), Lodewijk de Waal, oud-voorzitter FNV (130), Doekle Terpstra, oud-voorzitter CNV (154), Ruud Vreeman (197).

Vakbondsbestuurders

Het aantal vakbondsbestuurders in de jaarlijkse top 200 is vrijwel op de vingers van een hand te tellen. 2006 telde het grootste aantal vermeldingen: 10. Twee handen dus, maar ook een uitzondering. Het is ook het enige jaar met drie (oud-)vakbondsbestuurders van CNV-huize: Anton Westerlaken, René Paas en Doekle Terpstra. Agnes Jongerius is de enige vakbondsbestuurder die een aantal jaren op rij in de top 10 stond, met als hoogste notering nummer 6 in 2009. Na haar afscheid in 2012 verdween ze uit de lijst, omdat democratisch gekozen bewindslieden en politici (behalve leden van de Eerste Kamer) niet in de lijst worden opgenomen. Ton Heerts wist eveneens enige jaren een betrekkelijk hoge positie in het ‘linker rijtje’ in te nemen.

Het jaar 2013 liet nog een veel belovende start van drie (vrouwelijke) nieuwkomers in de top 200 zien: Corrie van Brenk, Mariëtte Patijn en Catelene Passchier. Maar alle drie zijn ze inmiddels weer van het landelijke vakbondstoneel verdwenen: Van Brenk is de politiek in gegaan en zit momenteel in de Tweede Kamer voor 50plus. Mariëtte Patijn, sinds 2013 lid van het dagelijks bestuur en jarenlang  arbeidsvoorwaardencoördinator, stapte na onenigheid over het te voeren beleid begin dit jaar op als vicevoorzitter van de FNV.

Catelene Passchier maakte de overstap naar de internationale vakbeweging. Zij is op voordracht van het IVV (Internationaal Verbond van Vakverenigingen, de mondiale koepel van vakbondsorganisaties) gekozen als voorzitter van de werknemersgeleding van het bestuur van de ILO, de tripartiete Arbeidsorganisatie van de Verenigde Naties. Zij is daarmee ook vicevoorzitter van de ILO (International Labour Organization) geworden. Verder  is opvallend dat opeenvolgende vrouwelijke voorzitters van de Abvakabo relatief sterk vertegenwoordigd zijn geweest.

In de laatste jaren is onmiskenbaar sprake van een tanende invloed van de vakbeweging. Dat vertaalt zich ook in de top 200: minder mensen en lagere posities. Bovendien dient te worden vermeld dat in bovenstaande lijst ook oud-vakbondsbestuurders zijn opgenomen, die hun positie in de top 200 mede te danken hadden aan de functie die zij op dat moment bekleden: Wim Kok (minister van Staat), Lodewijk de Waal (directeur Humanitas, oud-FNV-voorzitter), Han Noten (fractievoorzitter PvdA Eerste Kamer, oud-bestuurder Dienstenbond) en Ruud Vreeman (burgemeester Tilburg, oud-voorzitter Vervoersbond FNV), Anton Westerlaken, voorzitter raad van bestuur van ’s Heeren Loo Zorggroep, oud voorzitter CNV en Doekle Terpstra, voorzitter HBO Raad, oud voorzitter CNV.

Slot

En hoe zat het met de commissariaten en dubbelfuncties van Jan Mertens (1916-2000)? Nadat Mertens staatssecretaris van Sociale Zaken was geweest in het kabinet-Den Uyl (1973-1977) weigerde hij principieel alle aangeboden commissariaten. Op een na: het commissariaat bij Concordia Verzekeringen van eerst het NKV en later de FNV.

Jacques van Gerwen

maart 2018

met dank aan Wilco Dekker en Jeroen Sprenger

Bronnen: Wilco Dekker en Ben van Raaij, De elite. De Volkskrant Top 200 van invloedrijke Nederlanders (Amsterdam 2006), Wilco Dekker en Ben van Raaij, De Elite 2009. De Volkskrant Top 200 van invloedrijke Nederlanders (Amsterdam 2009), Jan Mertens. Mijn leven als vakbondsman en politicus. Bewerkt door Arie Kuiper (Nijmegen 2004).