Het geheugen van de vakbeweging

 

Drie kilometer vakbondsarchieven toegankelijk maken…

‘Dat doen we samen’

Op 17 maart 2017 tekenden algemeen secretaris Leo Hartveld (FNV) en directeur Henk Wals (IISG) de samenwerkingsovereenkomst over het beheer en digitaal toegankelijk maken van het omvangrijke FNV archief. We zijn nu drie jaar verder. Welke tussenbalans kan worden opgemaakt? Hierbij een overzicht van de concrete resultaten tot nu toe.

De Federatie Nederlandse Vakbeweging (FNV) en het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) zijn een samenwerking aangegaan om het FNV-erfgoed in vijf jaar tijd geheel toegankelijk te maken voor leden, onderzoekers en andere geïnteresseerden. Uniek materiaal, zoals opnames van bijeenkomsten, wordt gedigitaliseerd en kan in de toekomst direct online worden geraadpleegd. Voor de FNV is het van groot belang dat het erfgoed van de vakbeweging goed wordt bewaard. Zoals voormalig secretaris van de FNV Leo Hartveld het verwoordde: ‘Mensen moeten kunnen zien dat zaken als het minimumloon en doorbetaling bij ziekte, werkloosheid en vakantie niet vanzelf tot stand gekomen zijn, maar dat het bloed, zweet en tranen gekost heeft.’

FNV-nalatenschap ontsluiten

Dankzij een royale subsidie van de FNV krijgt het IISG een geweldige kans om een van de grootste archieven uit zijn collectie te ontsluiten voor het publiek. IISG-directeur Henk Wals: ‘Wat de FNV doet, is geweldig: in één operatie de hele papieren nalatenschap goed ontsluiten en ter beschikking laten stellen.’  Tot nu toe kunnen geïnteresseerden toegang krijgen tot het archiefmateriaal, maar ze moeten vervolgens in veel gevallen meters onontsloten materiaal doorploegen om te vinden wat ze nodig hebben. Dat is uiterst tijdrovend en verreweg de meesten zien er daardoor van af. Het gevolg is dat grote delen van het FNV-archief niet gebruikt worden. Om het archief toegankelijk te maken worden de archieven nu beschreven, geschoond en geordend volgens de gangbare archiefregels.

Dat is een enorme klus. ‘De hoeveelheid nog te verwerken archief was indrukwekkend’, schrijven projectleiders Frank de Jong en Jack Hofman bij aanvang van het project. Meer dan drie kilometer planklengte archieven en daarnaast nog het nodige andere materiaal zoals foto’s, video’s en voorwerpen. De Jong en Hofman: ‘Het verwerken van drie kilometer archief is een reusachtige inspanning, die waarschijnlijk een kleine 37.000 mensuur (pakweg 25 mensjaar) gaat kosten.’ Het gaat om de FNV vakcentrale zelf, voorloper NVV en alle bonden en organisaties die in 2015 in de nieuw vormgegeven FNV zijn opgegaan.

Selectie en vernietiging

Nu het project bijna twee jaar loopt, zijn grote delen geschoond en geïnventariseerd. Het archief van de FNV-vakcentrale is af. Bij de ordening van de vakcentrale is op een beperkte, tamelijk orthodoxe wijze geselecteerd: vernietigd zijn vooral administratieve, financiële en routinematige stukken. En heel veel dubbeltallen: in sommige mappen in het FNV-archief waren vijf of meer exemplaren van hetzelfde document opgeborgen. Daarnaast waren er hele rubrieken met ingekomen stukken van (overheids)advies organen, zoals de Sociaal-Economische Raad en de Stichting van de Arbeid. Omdat deze archieven elders goed bewaard worden, zijn ook deze stukken vernietigd.
De methode van selectie was heel simpel: iedere map werd doorgenomen en de vernietigbare stukken verwijderd. Hierdoor bleef van circa 785 meter bij de start, na afloop 286 meter over.

Cao-onderhandelingen: alle dossiers bewaren

Een van die rubrieken die een enorme bulk aan dossiers heeft opgeleverd, zijn de cao-onderhandelingen. Jaarlijks zijn er honderden cao’s in werking; zo’n 92% van de Nederlandse werknemers in loondienst heeft te maken met een cao waar de FNV bij betrokken is geweest (1). Hierdoor kunnen cao’s een mooie bron zijn om historische trends en gebeurtenissen te onderzoeken. De VHV omschrijft het belang als volgt: ‘Geen enkele cao komt tot stand zonder taai overleg, langdurige onderhandelingen en af en toe een korte of langere staking. Er staat voor beide partijen veel op het spel. In de cao is een stuk vaak bewogen sociale geschiedenis samengebald en de cao valt over langere termijn te zien als een spiegel van maatschappelijke ontwikkeling.’ (2)
Om de waarde van de cao-dossiers goed in te schatten, moest zowel naar de cao-dossiers als naar het archief als geheel gekeken worden. Uit onderzoek in de archieven van de Dienstenbond en de Industriebond bleek dat elk cao-dossier uniek is, met originele informatie van FNV-leden, bedrijven en vakbondsbestuurders die elders niet of slechts in verkorte vorm voorkomt. Dit maakt het weggooien van de hele rubriek of het nemen van een steekproef lastig, want het risico bestaat dat bijzondere informatie verloren gaat. Voor toekomstig onderzoek zouden niet alleen de cao’s van kleine en grote bedrijven uit verschillende economische sectoren bewaard moeten worden, maar ook de cao’s die voortgekomen zijn uit bijzondere tijdsomstandigheden zoals grote stakingen. Het zou veel te bewerkelijk zijn om een volledig en verantwoord overzicht van dit soort bijzondere dossiers te maken. Dit zou net zo veel tijd kosten of misschien wel meer dan het beschrijven ervan in een inventaris. Besloten is dan ook om de cao-dossiers in hun geheel te bewaren.

Juridische bijstand: voorbeeldarchief

Een andere rubriek die veel archiefmateriaal heeft opgeleverd, zijn de dossiers van de afdeling Individuele Belangenbehartiging (IBB). Al decennialang geeft de FNV juridisch advies aan haar leden en heeft zo een grote bijdrage geleverd aan een betere toegang van burgers tot rechtsbijstand(3). De meer dan 10.000 zaken per jaar laten zien met welke arbeidsconflicten FNV-leden te maken kregen en hoe de FNV daarmee omging. Voor de geschiedenis van de FNV is het werk van IBB van belang omdat juridische strijd collectieve gevolgen kan hebben (4).
De informatiewaarde van de dossiers wisselt sterk, veel dossiers gaan bijvoorbeeld over het invullen van iemands belastingaangifte. Deze dossiers voldoen niet aan de criteria voor bewaring. Dat er voor juridische stukken andere bewaarplaatsen (rechtbankarchieven) zijn, was nog een reden om niet alle juridische dossiers te bewaren. Om toch iets vast te leggen van deze belangrijke en omvangrijke taak van de vakbeweging, overweegt het IISG om een steekproef uit de dossiers te selecteren en te bewaren. Dit zouden de dossiers moeten zijn die voldoen aan selectiecriteria als hoge informatiewaarde, emotionele waarde of precedentwerking. En dossiers die waarde hebben als bron voor alledaagse sociale verhoudingen op de werkvloer, zoals ontslagen, werkdruk of outsourcing. In overleg met juristen van de FNV worden de criteria voor zo’n steekproef verder uitgewerkt.

Leden: afweging van belangen

In de vakbondsarchieven zijn weinig gegevens over individuele leden bewaard gebleven. Stukken met betrekking tot de ledenadministratie zijn niet overgedragen of werden door de bonden vernietigd na afloop van een termijn van zeven jaar. Omvang en samenstelling van het ledenbestand zijn in de geschiedenis van de FNV altijd een centraal thema geweest en waren medebepalend voor het beleid van de vakbeweging. Ledengegevens kunnen inzicht geven in groei of krimp van de vakbeweging en laten bijvoorbeeld zien of er bepaalde groepen ondervertegenwoordigd waren in het ledenbestand.
Ledengegevens zijn van groot belang voor onderzoek naar de relaties tussen leden, bedrijven en de bond en moeten daarom integraal worden bewaard, zo is de conclusie. Privacywetgeving is voorzichtig als het gaat om het opslaan van persoonsgegevens, maar maakt het mogelijk om dit voor onderzoek duurzaam te bewaren.
Momenteel werkt de FNV met een digitaal ledenadministratiesysteem waarin verschillende ledengegevens staan opgenomen, dus geen systeem waarin gearchiveerd kan worden of zou mogen worden. Het IISG en de FNV willen onderzoeken of er toch mogelijkheden zijn, waarbij de privacy van de leden geborgd is.

Toekomstig onderzoek

De bevindingen uit het archiefonderzoek zijn voorgelegd aan een groep deskundige historici en vakbondsmensen. Zij beaamden de conclusie: bewaar de cao-dossiers voor toekomstig onderzoek, bewaar voorbeelddossiers van de juridische zaken en bewaar de ledengegevens. Uit het archiefonderzoek bleek ook dat formele stukken van het vakbondswerk, zoals vergaderstukken, goed bewaard zijn gebleven, maar materiaal over activiteiten van vakbondsmensen op de werkvloer en campagnemateriaal een stuk minder. Daar moet in de toekomst iets aan veranderen door erop aan te dringen dat de FNV dit materiaal zelf beter archiveert of door als IISG actief op zoek te gaan naar archieven van (kader)leden of bedrijfsledengroepen.

Archiving by design

Tegenwoordig werken de cao-onderhandelaars van de FNV met een online database, net als de juridisch adviseurs en de ledenadministratie. De papierstroom vanuit de FNV- kantoren naar het IISG zal de komende jaren dan ook aflopen en vervangen worden door een stroom van digital born archief.
Op dit moment heeft de FNV geen eenduidig archiefbeleid. De FNV heeft daarom in 2018 een werkgroep opgericht om een samenhangend archief en archiefbeleid op te zetten voor digital born archief. De werkgroep, met twee medewerkers van het IISG, heeft in kaart gebracht hoe het ervoor staat met de archiefpraktijk en welke systemen hierbij gebruikt worden.

Uiteindelijk zal er een nieuwe indeling komen, een bewaarbeleid, autorisatiebeleid, versiebeleid, e-mailprotocol en wellicht in de toekomst een nieuw Document Management Systeem. Dit zal ook leiden tot een nieuwe bewaarovereenkomst tussen de FNV en het IISG. Hopelijk leidt dat in de toekomst tot een efficiënte en (semi-) automatische overdracht van de digitale FNV-archieven.
Het werk aan het papieren archief houdt ons nog wel een paar jaar bezig. De conclusies van het project hebben tot nu toe niet geleid tot veel tijdwinst, maar wel tot het inzicht dat we op een verantwoorde wijze bezig zijn. |

Resultaten FNV-archiefproject: een tussenbalans

De belangrijkste resultaten van het FNV-archiefproject tot nu toe zijn de inventarisatie van de archieven van de FNV (omvang 286 meter) en van de Bouwbond NVV/FNV (omvang 50 meter). Daarnaast zijn tien kleinere archieven geordend, met een totale omvang van circa 95 meter.
De inventarissen zijn op de website gepubliceerd en kunnen met behulp van onderstaande links worden geraadpleegd.
Het onderzoek van Moira van Dijk over selectie bij vakbondsarchieven is inmiddels voltooid. Haar rapport met als titel ‘Het individuele en het collectieve geval. Waardering en selectie bij het FNV-archief ‘ is besproken op een bijeenkomst van de begeleidingscommissie van het FNV-project. Tijdens deze bijeenkomst waren de deelnemers unaniem van mening dat het van groot belang is om ook email-archieven van bestuurders, (digitaal) archief van ledengegevens, individuele klachten en juridische zaken (uiteraard conform de mogelijke beperkingen voor de raadpleging hiervan) te verzamelen. Een verantwoorde macro-selectie van de CAO-dossiers in de vakbondsarchieven blijkt niet goed mogelijk.

Namen archieven en link naar inventaris op de website van het IISG

FNV
https://search.socialhistory.org/Record/ARCH00419.

Vrouwenbond NVV/FNV (landelijk en afdelingen)
https://search.socialhistory.org/Record/ARCH01595

Algemene Bedrijfsgroepen Centrale
https://search.socialhistory.org/Record/ARCH00174.

NVV-Jongerencontact
https://search.socialhistory.org/Record/ARCH01020.

Catelene Passchier
https://search.socialhistory.org/Record/ARCH04721.

NOVON, de Nederlandse Onafhankelijke Vakbond van de Overheids- en Non-profit sector
https://search.iisg.amsterdam/Record/ARCH04745.

Bond van Technische Ambtenaren in Overheids- en in Semi-Overheidsdienst
https://search.iisg.amsterdam/Record/ARCH02239.

Algemene Bond van Provinciaal Personeel in Nederland (ABPPN)
https://search.iisg.amsterdam/Record/ARCH04744.

Nederlandse Bond van Gemeente-Ambtenaren (NBvGA)
https://search.iisg.amsterdam/Record/ARCH04746.

Centrale Nederlandse Ambtenaarsbond (CNAB) (aanvulling)
https://search.iisg.amsterdam/Record/ARCH00270.

Nederlandsche Bond van Personeel in Overheidsdienst (NBvPO) (aanvulling)
https://search.iisg.amsterdam/Record/ARCH00966,

Algemene Centrale voor Overheidspersoneel (ACOP)
https://search.iisg.amsterdam/Record/ARCH00180.

Bouwbond NVV/FNV
https://search.iisg.amsterdam/Record/ARCH00104.

Noten

1. Kilian Schreuder en Kea Tijdens, Codeboek-Ducadam dataset. Een statistisch bestand van de FNV cao-databank (AIAS 2004), 7.
2. ‘De collectieve Arbeidsovereenkomst 1907-2007’, in: VHV Nieuwsbrief (juni 2008), 4-5.
3. Maarten van Bottenburg, Rechtshulp in vereniging: het oordeel van cliënten en juridische professionals over de Rechtskundige Dienst van de FNV (1993), 15.
4. VHV, zie: vakbondsverhalen.nl/verhaal/de-vakbeweging-als-een-sociale-anwb

Moira van Dijk en Jack Hofman, Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG)
Dit artikel is eerder verschenen in Archievenblad (2020) nummer 1, 20-22, en aangepast voor de VHV-website

Reacties zijn gesloten.