Hoofdstation Groningen

De Vakbonds Historische Vereniging (VHV) Groningen heet u van harte welkom in de centrale hal van dit oude station. Hier begint de wandeling. Het werd gebouwd onder leiding van de architect I. Gosschalk en opgeleverd in 1896. Een voor die tijd luxueuze omgeving. De stijl is hoofdzakelijk neorenaissance waarin neogotische elementen zijn te herkennen.

Als u naar de linkermuur kijkt, ziet u een tegeltableau. In het midden de stedenmaagd met links en rechts symbolen van de post en telegrafie die in het verleden sterk met de spoorwegen verbonden waren. Aan uw rechterkant ziet u gespierde mannengestalten, de symbolen van de Tijd en de Arbeid.

Over Arbeid gesproken, in 1903 kwamen hier, evenals in de rest van het land, de spoorwegmensen in actie tegen de worgwetten van Abraham Kuyper, die het ambtenaren verbood te staken. De staking werd verloren. De verloren staking zou leiden tot de oprichting van het NVV (nu FNV) in 1906. Tot 1979 hadden ambtenaren geen stakingsrecht vanwege deze wurgwet van Kuyper.

Gebouw De Toekomst

In dit gebouw vonden in 1903 vergaderingen plaats waar de besturen van de spoorwegvakbonden besloten om in actie te komen tegen de worgwetten van Abraham Kuyper die onder meer inhielden dat ambtenaren niet mochten staken.

De architect van De Toekomst was Johan Nieuwenhuis, hoofdopzichter van gemeentewerken en propagandist voor de algemeen kiesrechtbeweging aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw. Mede op zijn initiatief vond in 1886 de oprichting plaats van de Groninger Arbeiders Maatschappij*, de voorloper van de latere Coöperatie. De Groninger Arbeiders Maatschappij mag gezien worden als één van voorlopers van de Groninger BestuurdersBond (GBB). Deze Maatschappij gaf opdracht om het huidige gebouw te plaatsen dat in 1888 tot stand kwam.

In eerste instantie was het bedoeld als vergaderruimte omdat zaalruimte nogal eens geweigerd werd, soms ook door de tegenwerkende overheid. Om het gebouw mede te financieren werd er een coöperatieve bakkerij in het pand opgericht. De coöperatie groeide door activiteiten als de verkoop van levensmiddelen, textiel, kolen, enz. Vijftig jaar lang, van 1888 tot 1938 was dit gebouw het centrum van en voor de Groninger arbeidersbeweging.

Het gebouw is in een eclectische stijl gebouwd en rijk versierd met opbouwende ornamenten zoals u dat aan de voorkant kunt bewonderen. Bovenin het gebouw was een vergaderzaal voor 600 tot 700 mensen. Er waren twee woningen, magazijnen en een kantoor in gevestigd. Gerrit Nanninga, een bekend vakbondsman en socialist werd kastelein en penningmeester.

In 1892 werd hier het 1 mei feest gevierd op verzoek van de SDB. De rode vlag mocht echter niet uit van het bestuur van De Toekomst. Alleen als de rode vlag in het midden een witte baan kreeg met de tekst "voor de achturige arbeidsdag!" mocht deze vlag uitgehangen worden.

In 1893 vond hier het landelijk congres van de Sociaal Democratische Bond (SDB) plaats. Domela Nieuwenhuis heeft hier een paar maal gesproken, onder meer tijdens dit congres. In die tijd waren vakbonden en politieke partijen nog samen georganiseerd in één beweging. Reeds toen waren er spanningen die uiteindelijk leidden tot splitsing en oprichting van de SDAP en het NVV.

Albert Hahn

U staat nu voor de Academie Minerva waar veel bekende noordelijke beeldende kunstenaars hebben gestudeerd. In 1892 zat Albert Hahn samen met Cornelis Jetses, de bekende schoolplatentekenaar hier in de klas. De tekening hiernaast zette Albert Hahn in één keer op de kaart als groot politiek tekenaar. De tekening uit 1903 over de spoorwegstaking stond in het Zondagsblad, een wekelijks aanhangsel van Het Volk. In cultureel opzicht gaat deze tekening vooraf aan de oprichting van het NVV in 1906. Andere bekende prenten van zijn hand zijn de 'Worgprent' en 'Onder de dwangwetten' en waren gericht tegen het kabinet Abraham Kuyper. Voorts was Hahn bekend om zijn vele werk voor het blad De Notenkraker, wekelijkse bijlage bij het socialistisch dagblad Het Volk.

Hoofdpostkantoor

De april - meistaking in 1943 was ongeorganiseerd, en brak uit omdat de Duitse bezetter voormalige Nederlandse krijgsgevangenen opnieuw in hechtenis wilde nemen. In de stad Groningen begon in de ochtend van vrijdag 30 april de staking met honderd ambtenaren op het postkantoor. Hierna volgde de telefoondienst. Confectiebedrijven liepen leeg. Gestaakt werd er onder meer bij het Gemeentelijk Gas en Elektriciteitsbedrijf, de distributie dienst, arbeidsinspectie en vele andere bedrijven.

Tijdens de tweede stakingsdag hadden de Duitsers de orde hersteld. Vijf stakers in de stad werden de volgende dag gearresteerd waarvan drie het concentratiekamp Dachau niet zouden overleven.

In de provincie staakten grote groepen in de landbouw en veeteelt. Sommige steenfabrieken en Brons motorenfabriek te Appingedam lagen plat. In de Veenkoloniën sloeg de actie goed aan. De repressie van de Duitsers was hard. In de omgeving van Marum werd in de melksector gestaakt. Hier werden 17 mensen gefusilleerd door de bezetter. In Hoogezand werden vijf gevangenen doodgeschoten. In Woudbloem bij de aardappelmeelfabriek werden drie arbeiders neergemaaid. De gehele actie heeft uiteindelijk 32 slachtoffers geëist. Tellen we de gevangenen mee die in de concentratiekampen zijn omgekomen dan waren er 40 slachtoffers. In Woudbloem en in Appelbergen zijn gedenkstenen te vinden die aan deze moorddadige repressie van de Duitsers herinneren.

Huize De Beurs

Dit gebouw kent al twee eeuwen de functie van café en zaalverhuurbedrijf. Het huidige interieur én exterieur stammen uit het einde van de 19e eeuw. Onder meer door de vakbeweging werd hier veel vergaderd. Ook hier werd soms verhuur geweigerd. Sommige uitbaters wilden liever geen vakbondsmensen of socialisten over de vloer en weigerden verhuur. Soms gaf ook de overheid een aanwijzing en werd het huur contract eenzijdig opgezegd. Dit werd het 'zaalafdrijven' genoemd en was mede de oorzaak dat de opkomende arbeidersbeweging het gebouw De Toekomst oprichtte.

Gedenkplaat SDB

Op 20 januari 1885 werd in het Huis de Beurs de afdeling Groningen van de Sociaal Democratische Bond opgericht onder leiding van Ferdinand Domela Nieuwenhuis. Voorzitter van de afdeling werd Gerrit Nanninga, we zijn hem eerder tegen gekomen als penningmeester/uitbater van De Toekomst.

Aan de gevel is een herdenkingsplaat aangebracht met als tekst: "overwegende dat de emancipatie van de arbeidersklasse het werk van de arbeidersklasse zelf moet zijn" K. Marx. Deze gedenkplaat van de inmiddels overleden beeldend kunstenaar Henri de Wolf werd 100 jaar later aangebracht in het kader van activiteiten van 100 jaar sociaaldemocratische arbeidersbeweging in Groningen. Henri de Wolff heeft op de Academie Minerva gestudeerd.

De Korenbeurs

Ooit was deze ruimte tot aan de achterliggende kerk helemaal leeg. Na twee voorgangers werd deze beurs hier gebouwd tussen 1862-1865 in neoclassicistische stijl. Architect was stadsbouwmeester J.G. van Beusekom. In de zuilennissen vindt u Neptunus voor de zee (visserij), Ceres voor landbouw en boven het timpaan Mercurius voor de handel. Zij staan symbool voor de welvaart in het Noorden. In de grote zaal, waar nu een vestiging is van een grootgrutter, werd vroeger het graan verkocht. Het is ook als gymnastiekzaal gebruikt en er vonden vele vakbondsbijeenkomsten plaats.

De Vismarkt

In oostelijke richting ziet u de Martinitoren het beeld op de achtergrond domineren. In de jaren dertig, veertig en vijftig was de Vismarkt bekend om de 1-meidemonstraties. Tijdens de jaren tachtig is dit plein veel gebruikt door actievoerende ambtenaren.

Het Vrije Volk

Op de hoek van de Stoeldraaiersstraat en het Soephuisstraatje is het gebouw van het voormalige Het Vrije Volk, de opvolger na de tweede wereldoorlog van Het Volk. De krant verscheen tot 1970. Tevens was aan de voorkant de Arbeiders Pers (AP) gevestigd tot 1968. De AP is nu nog een landelijke boekenuitgeverij,

Mercurius

Jarenlang is dit typische gebouw het kantoor geweest van de in 1883 opgerichte bond Mercurius voor Handels- en Kantoorpersoneel. In de reglementen stond onder andere: "gewone leden zijn verplicht de vergaderingen bij te wonen en hun naam op de presentielijst te tekenen". Zij die de vergadering niet bijwoonden, moesten een boete betalen. Mercurius is in 1978 gefuseerd in de FNV Dienstenbond. In 1998 is hij opgegaan in FNV Bondgenoten.

De Harmonie

Dit gebouw is vernoemd naar de gelijknamige sociëteit van de gegoede burgerij en is sterk verweven met het ontstaan van het Noordelijk Philharmonisch Orkest, later het Noord Nederlands Orkest. Het gebouw is gebouwd in 1856 in een neoclassicistische stijl. Toen het tijdens de Eerste Wereldoorlog wat minder ging, werden de diverse zalen ook verhuurd aan anderen.

Op 14 november 1918 werd er een vergadering belegd om steun uit te spreken voor de revolutieoproep van Pieter Jelles Troelstra. Gezien de grote opkomst werd de vergadering verplaatst van het gebouw de Toekomst naar De Harmonie. Eltjo Rugge, de grote spreker op deze vergadering, was lid van de Groninger Bestuurdersbond NVV en sprak als voorzitter van de plaatselijke SDAP.

Rugge werd deze toespraak niet in dank afgenomen. Toch is hij naderhand langdurig wethouder geweest in Groningen. Mede op zijn initiatief is er veel volkswoningbouw tot stand gekomen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden er in De Harmonie demonstraties gehouden tegen de hoge voedselprijzen.

Aletta Jacobs (1854-1929)

Aletta Jacobs was de eerste vrouwelijke student die toegelaten werd op een Nederlandse universiteit. Zij is bekend geworden als feministe en strijdster voor het kiesrecht. Mannen kregen pas in 1917 het algemeen kiesrecht, de vrouwen volgden in 1919.

Haar invloed op de arbeidersbeweging vond zijn weg via de correspondentie die zij voerde met Joan Nieuwenhuis, mede-initiator van de Groninger Arbeiders Maatschappij en al eerder genoemd. Zij kwam op voor de winkelmeisjes die lichamelijke afwijkingen kregen door het te lange staan tijdens hun werk.

Als arts te Amsterdam hield zij gratis spreekuren en gaf cursussen hoe om te gaan met het pessarium als voorbehoedsmiddel. Op deze manier kwam geboortebeperking binnen het bereik van arbeidersvrouwen.

Graansiloarbeiders in staking 1946

Vanaf deze brug heeft u in westelijke richting een mooi uitzicht op de Noorderhaven. Tot ver na de Tweede Wereldoorlog had deze haven een overslagfunctie. In februari 1946 vond hier een staking plaats in de graansilo aan de rechterkant van het water. Stakingsleider was Jan de Jong, bestuurder van de Eenheids Vak Centrale (EVC). Eis van de arbeiders was een verhoging van het loon tot veertig gulden.

Op maandag 27 februari kwamen er Haagse arbeiders met de trein om te gaan werken in de Silo. Na een gesprek met de stakingsleiding werd het hun duidelijk dat zij als stakingsbrekers zouden worden gebruikt. Zonder werk te hebben verricht keerden zij terug naar huis. Terwijl de werkgevers in principe niet tegen een salarisverhoging waren, keerde de commissie rijksbemiddelaars zich tegen de gewenste loonsverhoging. Werkwillige studenten roerden zich in de strijd en wilden het werk overnemen omdat: "anders het zaaigoed niet op tijd bij de boeren zou zijn". Uiteindelijk verliep de staking en werd verloren.

De Vakbonds Historische Vereniging

neemt afscheid van u. U kunt rechtstreeks teruglopen naar het station maar hebt misschien nog even tijd om de stad Groningen verder te bekijken. Wij wensen u een prettig verder verblijf in deze stad toe.